Čarobna formula Paje Jovanovića

Vest da će se slika Paje Jovanovića „Odmor Bašibozuka” naći na aukcijskoj prodaji londonske kuće „Sadebi” 9. novembra po početnoj vrednosti od 70 000 do 100 000 funti, izazvala je medijsku pažnju ali i pitanje otkuda dela jednog od najznačajnijih nacionalnih umetnika na prodaji.

Reč je o ulju na platnu dimenzija sa ramom 60 sa 60,5 centimetara i bez rama 41 sa 32,5 centimetara. U opisu slike navedeno je da su „Arnauti ili bašibozuci” pripadnici neregularnih pešadijskih i konjičkih vojnih snaga osmanske vojske.

– Paja Jovanović je bio jedan od najproduktivnijih umetnika orijentalističkog žanra, veliki deo svog života i rada proveo je u Beču, slikajući i tamošnju aristokratiju. Stoga nije neobično to što su njegove slike bile u vlasništvu inostranih kolekcionara i kasnije dospevale na aukcijske prodaje. Ne mora da znači da su ove slike izašle iz naše zemlje. On je radio i za srpski dvor, a kako je bio dugovečan, i za Tita. Osim kao cenjeni portretista evropske i naše elite, proslavio se najviše po slikama Balkana kao jednog imaginarnog i romantizovanog sveta uhvaćenih u nekakvoj neodređenoj prošlosti, svakako drugačijeg od savremene Evrope. Može se reći da je otkrio čarobnu formulu... On je naš nacionalni slikar čije su slike otelotvorile ideju o srpskoj tradicionalnoj kulturi i samim tim su značajno uticale na uobličavanje nacionalnog identiteta. Mnoge od njih su bile često reprodukovane i postale profane ikone, nalazeći se u gotovo svim srpskim domovima. U širem kontekstu u kome je primarno i delovao, Jovanović je najzaslužniji za proizvođenje Balkana kao vrste evropskog Orijenta. Slikao je i druge orijentalističke teme, a često su iste slike imale kupce i na zapadu i na i istoku. On je svakako izuzetan slikar i slično Vlahu Bukovcu, osim u nacionalnoj, ostavio je traga u i evropskoj umetnosti – kaže Katarina Mitrović, istoričarka umetnosti i muzejski savetnik u Istorijskom muzeju Srbije.

Paja Jovanović je 1877. upisao Opšti slikarski tečaj bečke Akademije i iste godine postaje redovan student kod cenjenog slikara Kristijana Gripenkerla. Redovne studije slikarstva završio je za tri godine i dalje se školovao kod istog profesora na tečaju za istorijsko slikarstvo. Istovremeno se usavršava u majstorskoj klasi profesora Leopolda Karla Milera, u to vreme prepoznatljivog po slikama sa orijentalnim motivima, i Paja Jovanović ubrzo postaje njegov najbolji učenik.

Iako je nama Paja Jovanović najpoznatiji kao slikar žanr scena iz nacionalne prošlosti („Seoba Srba”, „Takovski ustanak”, „Krunisanje cara Dušana”), činjenica je da je on bio i evropski umetnik. Slika „Ranjeni Crnogorac” bila je 1882. godine izložena na godišnjoj izložbi bečke Akademije i za nju je dobio kraljevsku stipendiju. Naredne godine sklapa ugovor sa galerijom „Frenč” u Londonu i tamo prelazi da živi i radi. Posle izvesnog vremena prelazi u Minhen, potom u Pariz i konačno u Beč.

Slike Paje Jovanovića su se veoma dobro prodavale jer je Evropa bila zainteresovana za zbivanja na Balkanu.

Pre pet godina (2018) takođe u „Sadebiju” na aukciji se našla i slika „Dva bašibozuka ispred kapije”. Početna cena bila je 150.000 funti, a prodata je za tri puta veću sumu. Pre toga, 1999, slika „Ukrotitelj zmija” je prodata u „Kristiju” za oko 168.000 evra.

„Biće toga sigurno još”, kratko je prokomentarisao Petar Petrović, kustos Narodnog muzeja Srbije, uz ogradu da mu nisu poznati detalji u vezi sa najnovijom aukcijom.