Natalijina ramonda – simbol opstanka Srbije

Za simbol državnog praznika Dan primirja, potpisanog 11. novembra 1918, posle četvorogodišnjeg rata, uzet je cvet Natalijina ramonda koga nazivaju i „biljka feniks”. On iz skoro sasušenog stanja uz povoljne uslove može da ozeleni i procveta. Natalijina ramonda je odabrana u znak sećanja na stradanja i žrtve koje je Srbija podnela u Prvom svetskom ratu, a zatim ponovo „vaskrsla” i uspostavila se kao država.

– Simbolika Natalijine ramonde je višestruka, kako zbog staništa, tako i zbog imena. Ova retka i zaštićena biljka raste na području Balkana, pa i na planini Nidže, čiji je najviši vrh Kajmakčalan. Upravo na Kajmakčalanu odigrala se slavna bitka u Prvom svetskom ratu, između srpske i bugarske vojske. Bitka je ostala zapamćena po velikom broju žrtava sa obe strane. Srbi su tu nakon teške borbe pobedom prvi put zakoračili u svoju zemlju. Zbog toga Kajmakčalan nazivaju i Kapija slobode. Danas se na vrhu Kajmakčalana nalazi mala spomen-kapela „Sveti Petar” i kosturnica gde leže zemni ostaci vojnika nađenih po brdima nakon bitke – kažu u beogradskoj Botaničkoj bašti „Jevremovac”.

Vrstu Ramonda serbika opisao je Josif Pančić 1874. godine na osnovu biljaka koje je sakupio na planini Rtanj. Nekoliko godina kasnije, dr Sava Petrović, dvorski lekar kralja Milana Obrenovića, koji se iz hobija bavio i botanikom, našao je u Jelašničkoj klisuri i na Suvoj planini biljke veoma slične, ali ne i identične vrsti Ramonda serbika. Kako nije bio siguran da li se radi o istoj vrsti, obratio se za pomoć Josifu Pančiću, koji je zaključio da su pronašli još jednu novu vrstu koju 1882. godine zajedno opisuju kao „Ramonda nathaliae” u čast kraljice Natalije Obrenović.

– Obe ramonde su predstavnice familije biljaka koje uglavnom naseljavaju tropska i suptropska područja širom sveta. Njihovi najbliži srodnici žive u Aziji i Africi. U Evropi rod ramonda ima tri vrste, od toga dve rastu na Balkanu, a jedna na Pirinejskom poluostrvu. Prva je otkrivena na Pirinejima, 1831. godine, zaslugom francuskog istraživača Ramonda, po kome je čitav rod i dobio ime. Sve su endemiti, odnosno vrste ograničenog rasprostranjenja, kao i relikti Tercijera, biljke „živi fosili”, ostaci tropske i suptropske flore. Obe vrste su višegodišnje, spororastuće i naseljavaju slične tipove staništa – klisure i kanjone i strme, stenovite planinske strane. Imaju i zajedničku osobinu – poikilohidričnost. One u nepovoljnim uslovima, kao što su nedostatak vlage, visoke ili niske temperature, preživljavaju ulaskom u anabiozu – stanje u kome se njihov metabolizam usporava, a nadzemni organi dehidriraju, tako da gube i do 95 odsto vode. Kada se povoljni uslovi na staništu ponovo uspostave, one u roku od 48 časova do nekoliko dana ponovo ozelenjavaju, zbog čega se još nazivaju i „biljke koje vaskrsavaju” ili „biljke feniksi” – objašnjavaju u „Jevremovcu”.

Nema podataka da je Pančić znao da balkanske ramonde imaju moć anabioze, ali se smatra da je jednu od najupečatljivijih potvrda njihovih vaskrsavajućih sposobnosti dao 1928. godine ruski botaničar Pavel Černjavski. Priča se da je jednog dana slučajno prevrnuo čašu sa vodom i pokvasio herbarijum, u kome se, nalazila i Natalijina ramonda. Kada ga je sutradan otvorio, zapanjio se, jer je prethodno potpuno suva biljka, čuvana u herbarijumu godinu i po dana, oživela.