Nadam se da će Nemačka biti realnija i pravičnija prema Srbiji

Među zemljama koje su se zalagale za poštovanje međunarodnog javnog prava u svetu na nedavnoj sednici Generalne skupštine UN bila je i Nemačka, na osnovu izjave njene ministarke spoljnih poslova Analene Berbok, dok je nemački kancelar Olaf Šolc izjavio da se vojna podrška Ukrajini, po važnosti za Nemačku, može uporediti sa njenim učešćem u bombardovanju Jugoslavije, kada je Berlin upotrebio svoje oružane snage prvi put nakon pada fašizma, te da su intervencija NATO-a u događajima na Balkanu i ukrajinska kriza postale za Nemačku „smena epoha” i prekretnica. To je bio povod za razgovor sa prof. dr Milanom Škulićem, zamenikom predsednika Ustavnog suda Srbije.

Da li je Nemačka svojim učešćem u bombardovanju SR Jugoslavije, 1999. godine, prekršila zakon?

Nemačka je prekršila sopstveni Osnovni zakon, tj. Ustav, kada je, 1999. godine, učestvovala u NATO agresiji protiv Jugoslavije. Tada je „zeleni” ministar spoljnih poslova Nemačke Joška Fišer, doduše, dobio jak „šamar” kada su ga nemački pacifisti pogodili u glavu kesom sa crvenom farbom. Ta boja krvi je bila jasna simbolična poruka. Nemačka je učestvovala u agresiji na SR Jugoslaviju iako je učestvovanje u ratu koji nije odbramben striktno zabranjeno nemačkim ustavnopravnim propisima. Prema odredbama Osnovnog zakona Nemačke, pripremanje i započinjanje agresivnog rata je načelno zabranjeno i kažnjivo. U čl. 26 st. 1 Osnovnog zakona Nemačke propisano je: „Radnje koje se vrše umišljajno, a koje su podobne da naruše svetski mir, a posebno vođenje i pripremanje agresivnog rata, protivustavne su i kažnjive.„

Šta je Nemačka želela kada je 2017. godine uvela krivično delo „zločin agresije”?

U čl. 80 Krivičnog zakonika Nemačke bilo je propisano krivično delo agresivnog rata, koje je tek 2017. godine zamenjeno u čl. 13 Međunarodnog krivičnog zakonika Nemačke krivičnim delom – zločin agresije. Norma koja se u vreme agresije NATO-a na SR Jugoslaviju definisala kao agresivni (napadački) rat u Krivičnom zakoniku Nemačke je glasila: „Ko priprema napadački rat (čl. 26 st. 1 Osnovnog zakona) u kome bi trebalo da učestvuje Savezna Republika Nemačka i time za Saveznu Republiku Nemačku izazove opasnost nastupanja rata – kazniće se doživotnim zatvorom ili kaznom zatvora od najmanje deset godina.” Taj „ustavnopravni problem”, ali i propisana kažnjivost agresije, tj. agresivnog rata, u krivičnopravnom smislu u Nemačkoj su 1999. godine veoma jednostavno rešeni tako što je kao prigodna „kaučuk norma” primenjen koncept humanitarne intervencije, što je značilo da se formalno ne radi o ratu uopšte, pa ni o agresivnom ratu, uprkos tome što je Jugoslavija tada bila izložena masovnom i sistematskom bombardovanju, pa i kopnenim napadima, te bez obzira na više hiljada žrtava u takvoj „intervenciji”, za tadašnju nemačku vlast uopšte nije bila rat. Ovakva cinična „pravna gimnastika” samo je još jedan primer koji ukazuje na to zašto je veoma važno biti krajnje oprezan kada se radi o izuzetno rastegljivom konceptu humanitarne intervencije. Suprotno stavu nemačke vlasti da bombardovanje 1999. nije bilo rat, već „samo” tzv. humanitarna intervencija, većina nemačkih profesora prava nedvosmisleno tretira „angažovanje NATO-a” kao rat.

Nemačka je u svojoj zemlji zabranila skupove podrške Hamasu. Može li se to dovesti u vezu sa njenim odnosom prema Jevrejima u Drugom svetskom ratu?

Posleratna Nemačka je prema nekim narodima i državama žrtvama nacističkog režima u Drugom svetskom ratu načelno pokazivala izuzetnu uzdržanost, pre svega zbog svesti o sopstvenom istorijskom grehu. Nije tako bilo prema Srbiji i Srbima. Nesporno je da je Holokaust nad evropskim Jevrejima bio „megazločin” bez istorijskog premca. To je i osnovni razlog zašto je Nemačka načelno izuzetno sklona solidarisanju sa Izraelom i zašto uvek daje bezrezervnu podršku toj državi u bliskoistočnim ratovima i oružanim sukobima čiji je ona akter.

Ratni vihor se širi upravo kada lideri vojno moćnih zemalja ne poštuju međunarodno pravo, što potvrđuje i primer Nemačke u Drugom svetskom ratu. Koliko je Nemačka uspela da „spere” sa sebe žig kolektivne odgovornosti?

Rutinski, sistematski i masovni ratni zločini proistekli su iz poznatog stava Adolfa Hitlera, koji je tvrdio: „Svi međunarodni ugovori traju onoliko dugo koliko to odgovara našim interesima.” Čuvena je izjava Gebelsa: „Što se nas tiče, mi smo mostove iza sebe srušili. Mi smo se do kraja upustili i konačno odlučili. Ući ćemo u istoriju kao najveći državnici ili kao najveći zločinci.” Istorija ih, na sreću, pamti samo kao najveće zločince. Čini se da je i Haški tribunal donekle poslužio i za lečenje svojevrsne traume Nemačke zbog njenog istorijskog greha. Suđenje za međunarodna krivična dela (pa i genocid), kao prvo nakon nirnberškog i tokijskog, verovatno je Nemačkoj došlo kao „melem na ranu”, jer se nakon „loših Nemaca”, sada može govoriti o „zlim Srbima”. Ipak, nacistički „megazločini”, a naročito njihov praktično industrijalizovan genocid – tako su velikih razmera i tako strašno i ekstremno zlo da se ti zločini ne mogu porediti sa bilo čime u dosadašnjoj istoriji.

Smatrate li da su Nemci zaboravili zlodela koja su učinili nacisti nad Srbima kada su uzeli učešće u bombardovanju Srbije i Crne Gore?

U Nemačkoj je, nažalost, donekle zaboravljeno kakve su i kolike zločine pripadnici nemačke vojske učinili prema Srbima tokom neverovatno surove okupacije u Drugom svetskom ratu, koja se, između ostalog, odlikovala i užasnom proporcijom slepe i krvave odmazde – za jednog ubijenog nemačkog vojnika bilo bi streljano 100 Srba, dok bi 50 Srba glavama plaćalo ranjavanje Nemca. Dakle, 100 Srba za jednog Nemca, ne 100 Jugoslovena, niti 100 građana okupirane Srbije, nego baš 100 Srba. Takva proporcija zla i odmazde usmerene isključivo prema civilima pripadnicima jednog mučeničkog naroda nigde osim u Srbiji nije postojala tokom nacističke okupacije. Treba Nemačku i Nemce povremeno i na ovo podsećati.

Surovost tokom okupacije Jugoslavije, pre svega prema Srbima i u Srbiji, u Nemačkoj se u načelu priznaje, bar kada se radi o nauci, te novinarima i čitaocima ozbiljnih medija. Na primer, nemački nedeljnik „Špigl” u specijalnom izdanju posvećenom Drugom svetskom ratu objašnjava da je okupacija Jugoslavije bila izuzetno brutalna, a posebno se kao primer navodi streljanje hiljada civila u Kragujevcu i Kraljevu. Nemački novinar konstatuje da je tokom okupacije Jugoslavije ubijeno ukupno oko 80.000 nevinih talaca, a učešće u tim akcijama je uzela i SS divizija „Princ Eugen”, koju su pretežno sačinjavali podunavski Nemci, tj. folksdojčeri. Ovde se spominje i egzekucija streljanjem i vešanjem nekoliko desetina građana Pančeva tokom prvih dana okupacije. Ovo je za Nemce posebno interesantno, jer je to jedan od dobro dokumentovanih i nespornih (čak snimljenih) ratnih zločina protiv civila baš nemačke okupacione vojske, tj. Vermahta, koji se nije generalno smatrao zločinačkim, za razliku od same nacističke partije i SS-a. Tada je glavni dželat svojih sugrađana Srba u Pančevu bio jedan domaći Švaba, a čitave folksdojčerske porodice su u svečanoj odeći i u fijakerima došle da, kao neku zanimljivu predstavu, posmatraju pogubljenje svojih srpskih komšija. Taj zločin izazvao je strašan gnev. Kada se „ratna sreća” promenila, ceh su, nažalost, platili i neki nevini domaći Nemci.

Mihajlo Pupin doktorirao je kod čuvenog prof. Hermana fon Helholca, ali se oštro suprotstavio nemačkoj politici. Koliko vas ta činjenica da ste nemački đak sprečava u iskazivanju stava prema nemačkoj politici?

Donekle sam i nemački đak, veoma cenim nemačku pravnu kulturu, a posebno izuzetno razvijenu krivičnopravnu teoriju Nemačke. Objavljivao sam naučne radove u Nemačkoj, a i danas sarađujem u naučnim projektima sa nemačkim kolegama. Naravno, to me ne sprečava da izrazim svoj stav u odnosu na sve ono što smatram problematičnim, a nekada i veoma lošim kada je reč o odnosu zvanične Nemačke prema Srbiji, u nadi da će se takav odnos Nemačke prema Srbiji vremenom promeniti, na obostranu korist, a pre svega, nadajući se da će zvanična Nemačka, koja se decenijama politički veoma uporno borila za svoje ponovno ujedinjenje, shvatiti da i Srbija ima, ne samo pravo nego i dužnost da u skladu sa svojim Ustavom učini sve što je moguće radi očuvanja svoje teritorijalne celovitosti. To podrazumeva i da Srbija nikada ne prizna nekakvu kvazidržavu na srpskoj državnoj teritoriji, koja bi bila zasnovana ne samo na kršenju međunarodnog prava već i na agresiji i etničkom čišćenju, tj. na teškim zločinima. Nije ni nemačka politika uvek jedinstvena u stavu prema Srbiji, neke partije su prilično objektivne, a čini se da su prema nekadašnjoj Jugoslaviji i Srbiji, po pravilu, najnegativniji stav imali „zeleni”.

Nemačka je razorila svet u Prvom i Drugom svetskom ratu. Učešće Nemačke u bombardovanju SR Jugoslavije i u rusko-ukrajinskom sukobu Šolc je nazvao „smenom epoha” i prekretnicom za Nemačku, a nakon toga, ova zemlja dala je podršku i Izraelu. Da li će Nemačka opet biti začetnik svetskog rata?

Neki istoričari i inače smatraju da su Prvi i Drugi svetski rat suštinski bili veliki jedinstveni rat, a da je period mira tokom njihovog ukupnog trajanja bio samo „poluvreme”. Deo nemačke elite je pre nekoliko godina s radošću podržao Klarkovu knjigu „Mesečari – kako je Evropa ušla u rat 1914”, jer je australijski istoričar krivicu za izbijanje Prvog svetskog rata relativno ravnomerno (ras)podelio na sve dominantne sile tog vremena, a nije zaobišao ni Srbiju.

To je radikalno drugačiji pogled na prave uzroke Prvog svetskog rata od stava čuvenog nemačkog istoričara Frica Fišera, koji, iako Nemac, nedvosmisleno označava Nemačku glavnim krivcem za Prvi svetski rat. Vodeći nemački istoričari uglavnom su saglasni s tim da je pravi uzrok Prvog svetskog rata imperijalna težnja carske Nemačke, na čijem je čelu tada bio jedan neodgovoran i nezreo vladar, a da je Sarajevski atentat poslužio Austrougarskoj samo kao puki izgovor za odavno priželjkivani krvavi obračun sa Srbijom.

Niko normalan u Nemačkoj i iole značajan u nauci, pa i u politici, osim marginalnih i primitivnih neonacista, ne osporava krivicu Nemačke za Drugi svetski rat, koji je obilovao stravičnim zločinima, pa i genocidom. To Nemcima nije nimalo prijatno. To je i osnovni razlog zašto Nemačka podržava Izrael, kao državu naroda nad kojim su nacisti izvršili genocid.

Ne mislim ni da će Nemačka biti začetnik nekog novog svetskog rata, jer sam uveren da je Nemcima i više nego dovoljno započinjanja svetskih ratova, a nadam se da će Nemačka, koja je faktički lider EU, svesna svoje ogromne istorijske odgovornosti, biti realnija i pravičnija prema Srbiji.