Budimpešta u znaku 150. rođendana

Budimpešta – Kraj ove godine u mađarskoj prestonici protiče u znaku njenog velikog jubileja. Prošao je, naime, vek i po otkad je spajanjem Pešte, Budima i Starog Budima krajem 1873. godine rođena Budimpešta. Hroničari su zabeležili da je ujedinjenje tri naselja prvi predložio grof Ištvan Sečenji, još tridesetih godina 19. veka. On je ujedno postao i kum novog grada, predloživši da buduća metropola dobije ime Budimpešta.

Gradska skupština je u vreme ujedinjenja brojala 400 članova, dok je lord gradonačelnik bio biran tako što je kralj predlagao tri osobe za tu funkciju. Skupština je potom, javnim glasanjem, odlučivala ko će od njih trojice biti gradski čelnik, s mandatom od šest godina.

Ujedinjenje tri grada vrlo brzo se pokazalo kao dobar potez, koji je omogućio brz i znatan rast industrije i trgovine, kao i razvoj javnih institucija. Neposredno pre udruživanja, Budim je imao 54.000 stanovnika, Pešta 200.000, a Stari Budim 16.000, da bi već 1890. broj stanovnika novoosnovanog grada premašio pola miliona. Budimpeštu je to, prema tada obavljenom popisu stanovništva, svrstalo na osmo mesto liste najvećih evropskih gradova.

Nepune dve decenije nakon ujedinjenja, na mestu dotadašnje Pešte nikao je novi grad, izgrađen po nalogu bečkog dvora, uglavnom novcem i arhitektonskim umećem Jevreja i Nemaca. Austrougarska monarhija u to vreme je bila na vrhuncu moći, pa je bečki dvor smatrao da i u ugarskom delu dvojne carevine treba izgraditi upravljački centar, ništa manje lep od zapadnog. Iz tog vremena potiče većina zgrada kojima se danas ponose stanovnici Budimpešte. Jedna od njih je i palata „Tekelijanum” – zadužbina velikog srpskog dobrotvora Save Tekelije, smeštena u samom centru grada, nedaleko od srpske Crkve Svetog Đorđa. Ovo velelepno zdanje, koje je pre desetak godina renovirano sredstvima AP Vojvodina, danas delimično služi kao jedan od dva učenička doma Srpskog obrazovnog centra „Nikola Tesla”.

Gradeći raskošnu Budimpeštu, austrijski car kao da je pretpostavljao da će upravo zahvaljujući takvoj arhitekturi nekoliko desetina godina kasnije ona postati jedna od najvećih evropskih atrakcija i stecište zaljubljenika u graditeljske stilove minulih epoha. Neupućeni posetioci danas se često iznenade kada od svojih domaćina čuju da većina tih zgrada ipak nije bila namenjena za stanovanje pripadnika viših društvenih slojeva. Tadašnji bogati investitori gradili su ih prvenstveno kako bi ih izdavali u najam siromašnijim sugrađanima i tako živeli od rente.

U socijalizmu je došlo do potpune promene vlasničke strukture budimpeštanskih stambenih objekata i drugih građevina. Početkom devedesetih godina prošlog veka u modu je ušla praksa da se mlađi bračni parovi sele iz centra grada u svoje novosagrađene kuće na periferiji, a da u stanovima uglavnom ostaju njihovi roditelji. To, međutim, ne znači da je za mlađe posetioce Budimpešta dosadan grad. Turistička sezona ovde traje čitave godine, pa je živost u pojedinim kvartovima užeg dela metropole uočljiva danonoćno.

Mnogi današnji žitelji ovog grada još drže do tradicije i ponose se kako arhitektonskim nasleđem, tako i svojim antikvarnim nameštajem iz vremena predaka. To su predmeti koji se potpuno uklapaju u građanski tip stanogradnje. I upravo zbog tog običaja i ljubavi Budimpeštanaca prema starim komodama, garniturama za sedenje, pisaćim stolovima, lusterima, lampama i tepisima, u okolini grada postoji nekoliko takozvanih starih pijaca. To su mesta na kojima trgovci kupuju antikvarni nameštaj i pokućstvo, a potom ih prodaju, nakon što ih restauratori učvrste, izglancaju i vrate im stari sjaj. Svakako najpoznatija takva pijaca je Ečeri, na kojoj posetilac može da sazna štošta o nekadašnjem načinu života, pa i o istorijatu starih mađarskih porodica.

Za neke od tih predmeta zainteresovali smo se i mi kod Đerđa Njarija, aktikvara koji već godinama ima radnju na ovoj pijaci. On kaže da je odavno došao do zaključka da su njegovi preci kupovali i prodavali iste predmete kojima trguje i on.

„Ljudi ih kupuju u uverenju da su time postali njihovi konačni vlasnici. Ali, život učini da se posle desetak ili dvadeset godina ista stvar ponovo pojavi na pijaci Ečeri, jer naslednici žele da je se otarase. Mi je otkupimo, popravimo, ulepšamo i ponovo nekome prodamo. A onda se, posle niza godina, priča ponovi”, kaže naš sagovornik i kroz smešak dodaje da će se, po svemu sudeći, istim predmetima u budućnosti baviti i njegovi potomci.