Tipovi i govor ludaka u dramama Dušana Kovačevića

Istorija srpske književnosti podarila je veoma raskošnu paletu likova. Veliki njen deo zauzimaju različiti tipovi ludaka. Između ostalih, njih je virtuozno predstavio pisac Dušan Kovačević. U želji da predstavi značaj i posebno mesto ludaka u dramama Kovačevića, msr Zorana Ćupić je napisala rad „Savremeni Hamlet sa lobanjom u ruci – tipovi i govor ludaka u dramama Dušana Kovačevića”, objavljen u Zborniku radova sa Osmog naučnog skupa mladih filologa Srbije, održanog 10. aprila 2021. na Filološko-umetničkom fakultetu u Kragujevcu.

Ćupićeva se u radu analitičko-sintetičkim pristupom bavila specifičnostima govora Kovačevićevih ludaka, govornim činovima, formama prenošenja tuđeg govora, odnosom autorskog govora i govora likova, istaknutošću verbalne komike. Posebno mesto u istraživanju čini proučavanje socijalnog konteksta s prikazom „moći u dijalogu”, kao i odnos dijaloga, monologa, ćutnje, značaja invarijantnih osobina. Cilj rada bio je da se na osnovu jezičko-stilskih karakteristika i teorijskih utemeljenja utvrdi da li su ludaci posrnuli pojedinci ili su deo iskrivljene stvarnosti i globalne demencije ‒ živi mrtvaci sa lobanjom u ruci.

‒ Fenomen ludaštva u dramama Dušana Kovačevića već je prepoznat i nadaleko prisutan. Još od najranijih drama, likovi imenovani kao „ludaci” pojavljuju se u većem ili manjem obimu. Nekada i neimenovani, naizgled normalni likovi nose sa sobom obrise ludaštva ili bivaju okarakterisani kao nepodobni od strane sveta, a tip čoveka ludaka nije isti u svim dramama ‒ navodi Ćupićeva za naš list.

Nukleus ‒ prividno normalna porodica

Korpus istraživanja čine drame koje predstavljaju drugu etapu u stvaralačkom razvoju pisca, ali i kraj epohe u istorijskom smilu poraz komunističke ideologije i pobeda dotadašnjih disidenata. Sreću se junaci okarakterisani kao ludaci koji predstavljaju izdanke starog poretka, dželate ili žrtve, koji sa verom u bolje sutra ostaju zaglavljeni u klaustrofobičnoj državi i narednih 10 godina, i oni koji nakon 10 godina u novom ruhu zadržavaju duh prethodnika ‒ zajednička im je crta ludaštva koja se neretko graniči sa fikcijom, a opet pod okriljem realističkog prosedea.

Autor prikazuje tipove ludaka koji svojim govorom doprinose stvaranju slike prividno živih ljudi, koji žive u prividnoj realnosti i prividnoj državi, čiji je nukleus prividno normalna porodica.

‒ Primenjujući fukoovski princip i pitanja o fenomenu ludila u prelomnim vremenima društvenih kriza, a kada je tanka linija između normalnog i ludog, prepoznajemo tipove ludaka koji u dramama Kovačevića nose dubinu krize, tešku tišinu koju prihvataju kao normalnost. Postoje dva tipa ludaka, koji sa unutrašnjim specifičnostima i razlikama opravdavaju teorijska uverenja o svom razvoju. „Ludilo počinje tamo gde se remeti i zatamnjuje čovekov odnos prema istini”, rekao bi Fuko ‒ navodi naša sagovornica.

„Urnebesna tragedija”

U drami „Urnebesna tragedija” ona uočava likove koji se nalaze s one strane mogućeg i u svojoj govornoj karakterizaciji opravdavaju kliničku dijagnozu ludaštva. U govoru Vasilija, kao i u ponašanju, zapaža prisustvo takozvane „budalašne slobode”, koja biva opravdanje za zlodela koja je počinio. On se ludilom brani od krivice i živi sa tim, kao i njegova verenica Rajna, dok nasuprot njima stoje njegovi sinovi sa suprugama, koji nemaju dijagnozu ludila, ali imaju sve karakteristike koje ukazuju na ludaštvo.

Komediografski efekti u komponovanju dijaloga doprinose narušavanju realističkog okvira, koji podrazumeva prikaz jedne naizgled normalne porodice u teškim vremenima, na rubu egzistencije. Međutim, dramska struktura se narušava ispraznim, fatičkim dijalozima, oneobičavanjem, šablonizovanim likovima, kalamburima. Očeva dijagnoza ludila postaje sredstvo za prikaz razlika između normalnih i nenormalnih, ludih, gde je privid normalnosti uokviren u realističko slikanje, a sa velikim previranjima.

‒ Kovačević nam je u zaleđenoj sceni kada se Vasilije i Rajna susreću sa porodicom ukazao kao na susret sa nečistim silama i dokazao fukoovsko gledište da su ludi odbačeni i izolovani kako ne bi kvarili normalni poredak, a porodica koja je opravdano i normalno luda dobija i svoju žrtvu – dečaka Nevena. Koliko je važan autorski govor i govor likova najbolje pokazuju didaskalije u drami, a forme prenošenja tuđeg govora ističu suptilan glas autora ‒ navodi Zorana.

Dodaje da je neophodno istaći i specifičnost govorne karakterizacije likova koji nisu klinički dokazani ludaci: Milan, Ruža, Kosta i Julka.

U govoru dva bračna para zapažaju se sva tri tipa dijaloga: lični (polemike, diskusije, svađe), situacioni, uslovljen neočekivanom situacijom u trenutku kada Vasilije i Rajna dolaze, i značenjski, usmeren na direktnu komunikaciju kao takvu. Kada se Milan i Ruža svađaju, jedini zajednički fokus ostaje na detetu.

Funkcija ovoga fenomena jeste u metaforičnom prikazivanju pravog stanja stvari, a kroz lik Vasilija, kroz čije monologe i obraćanja se zapaža utemeljeno ludilo u dijagnozi, a odnos sa unukom Nevenom, za koga misli da je još uvek dete, ističe i značaj žrtve koju Neven sa sobom nosi. U dijalogu Vasilija i Rajne zapaža se i zaumnost i ludički dijalog, a sve u cilju opravdanosti dijagnoze i isticanju ekspresivnosti čiji je antipod dečak Neven.

Poslednja scena ukazuje na tragičnost sistema vrednosti koje počinju od porodice, a širi se na društvenu krizu i slikovito je predstavljena i ekstratekstualnim elementima, potvrđena didaskalijom, gde odnos autora, likova i čitalaca ostaje u jedinstvenom trouglu.

‒ Govoreći o fenomenu ludaštva u pomenutoj drami, a na reprezentativnom primeru likova, možemo zaključiti da su oni krojeni s jednim ciljem, da se ludilom odbrane od nametnutog ludila, a dijagnoza koja ih plaši u likovima Vasilija i Rajne predstavlja samo metaforičko sredstvo u prikazu razaranja porodice, svojevrsne ludnice sa žrtvom, dečakom Nevenom ‒ navodi Ćupićeva.

Nastaviće se...