Istorija i geografija srpstva u Crnoj Gori

Čedomir Antić*

Srpsko pitanje u Crnoj Gori još uvek nije otvoreno. Naprotiv, pitanje demokratizacije preti da u takmičenju patriotizma crnogorskih stranaka i antisrbizma ambasada Amerike i satelitskih država političku cenu plati upravo srpski narod u Crnoj Gori.

Danas je izvesno da većina građana Crne Gore govori srpskim jezikom dok dve trećine njih pripada Srpskoj pravoslavnoj crkvi. Na drugoj strani, srpske stranke su jedine nacionalne stranke koje ne okupljaju 90 odsto naroda koji tvrde da predstavljaju, dok je naprotiv takav slučaj sa crnogorskim, bošnjačko/muslimanskim i albanskim strankama. To je vidljivo i kod lokalnih vlasti. Političke stranke srpskog naroda su do 2018. imale političku vlast u jednoj ili ni u jednoj od šest opština Crne Gore u kojima ovaj narod čini većinu.

Reč je o negde četvrtini ukupnog broja lokalnih samouprava. Čak i danas, kada je režim DPS-a pao, a uspostavljena Srbima u većoj meri naklonjena vlast, u koju nakon izbora Andrije Mandića za predsednika Skupštine Crne Gore polako ulaze, uz lokalne samouprave u kojima su Srbi, sa malobrojnim izuzecima, uglavnom na vlasti, srpski narod je jedini narod Crne Gore (većinu stanovništva u raznim opštinama čine Crnogorci, Srbi, Bošnjaci/Muslimani i Albanci) čiji nacionalni predstavnici nisu na čelu svih opština u kojima čine većinu. Izuzetak predstavljaju Budva, gde popis iz 2011. nije siguran, i Nikšić, gde je, uprkos crnogorskoj većini, posle mnogo peripetija i odugovlačenja, prema koalicionom ugovoru, gradonačelnik postao prvak Nove srpske demokratije. Sa druge strane, u opštinama Berane, Bijelo Polje, Andrijevica i Herceg Novi srpske stranke ne dobijaju srazmeran broj glasova srpskog naroda, opet za razliku od drugih naroda Crne Gore.

Ova pojava nije u vezi s kvalitetom političkog predstavljanja srpskog naroda (mada i taj argument, posle 80 godina pritisaka na srpski narod i nebrige Srbije, govori u prilog temi), već ukazuje na činjenicu da je srpski narod – koji je u Crnoj Gori do 1948. činio veliku većinu stanovništva i čija je nacionalna emancipacija počela pre ostalih njegovih suseda – danas u najmanjoj meri integrisan. Za razliku od Crne Gore, koja je do 1878. zauzimala manje od trećine današnje teritorije, Srbija nije uspela da integriše svoje teritorije. Razlozi za to su istorijski, leže u 20. veku, samoj prirodi jugoslovenstva i srži komunističke nacionalne politike.

U Crnoj Gori naizgled rudimentarne podele, koje su ranije bile plemenske, regionalne i u vezi sa naklonošću velikih sila, a kasnije se pretvorile u dinastičke i antidinastičke, te složene ideološke, završavale su se razdobljima prividnog jedinstva – od podrške klubašima do „izvornog” DPS-a tokom prve polovine devedesetih godina 19. veka. Današnje podele uporednika imaju samo u međuratnom političkom izjašnjavanju i pokazalo se da su postojane bez obzira na sve promene tokom prethodnih stotinu godina.

Novi srpski istorijski atlas, koji su Institut za savremenu istoriju i Napredni klub objavili krajem 2022. godine, prikazuje i karte političkih izbora tokom proteklih 125 godina. Rezultati izbora održanih novembra 1920. pokazuju neobično zanimljiv politički društveni razvoj teritorija koje su do kraja svetskog rata pripadale Kraljevini Crnoj Gori u njenim granicama iz 1913. godine. Vidljiva su četiri geografskopolitička pojasa koja su kasnije dobila i identitetski karakter. U oblastima koje su 1913. ušle u sastav Crne Gore u pojasu Pljevlja, Bijelo Polje, Berane, Peć i Đakovica trijumfovala je novoosnovana Demokratska stranka. Protivne radikalima, možda delimično i monarhiji, ove oblasti su time iskazale privrženost zajedničkoj, možda u većoj meri državi Jugoslovena nego svih Srba. Na jugu, oblast Boke, koja nije bila u sastavu Crne Gore i Paštrovića, sve do Bara, i stari sever države – uz jednu enklavu oko Mojkovca i Kolašina – glasali su za Narodnu radikalnu stranku, iskazujući tako jedinstvo sa novom državom, ali i dinastijom i među Srbima preovlađujućim radikalima. Centralne oblasti u trouglu Tara–Nikšić–Podgorica glasale su većinski za komuniste – budući da je ovaj kraj bio i najnaseljeniji, odatle i činjenica da su među izašlim biračima predratnih crnogorskih teritorija oni bili pretežni.

Privrženost Rusiji, ali i nezadovoljstvo novim poretkom, zahtev za korenitim promenama bili su dominantni – zar nije Meri Edit Daram više od decenije ranije zabeležila naklonost naroda na severu Crne Gore Srbiji, ali i njegovu privrženost republikanizmu. Konačno oblast Stare Crne Gore, oko Cetinja, pa uz južne obale Skadarskog jezera sve do Bara glasala je za Jugoslovensku republikansku stranku. Bilo je to prvo opredeljenje nekadašnjih zelenaša, budućih federalista i separatista Sekule Drljevića. Kako je to profesor Jovo Bakić odavno primetio, oni su u početku prihvatali narodno jedinstvo Srba, ali u sve većoj meri Jugoslovena. Za početak odbacivali su „srbijansku” monarhiju, za početak sa republikancima čije je sedište bilo u Beogradu.

Ovakva politička geografija nije se previše promenila ni posle čitavog veka. Navedeni slojevi vidljivi su ako srpske stranke uporedimo sa Narodnom radikalnom, dvoidentitetaške iz Evrope sad, Demokrata i SNP sa međuratnim komunistima i u manjoj meri glasačima Demokratske stranke (Ljube Davidovića) – i to bez obzira na veću pomešanost savremenih „demokrata” i „radikala”. Današnje crnogorske nacionaliste iz DPS-a možemo uporediti sa nekadašnjim republikancima i kasnijim federalistima. Razlikuju se manjine, koje su u međuvremenu nacionalno emancipovane, pa glasaju za sopstvene stranke umesto za predratnu Demokratsku stranku.

Stvari se nisu mnogo promenile, nema više Sovjetskog Saveza, mada možda je neka nova, postmoderna Kominterna upravo u Briselu.

*istoričar