Sveti Sava, školska slava

Ne samo u Srbiji, već i u svim zemljama gde žive Srbi, poštovana je i poštuje se odluka crkvenih i državnih vlasti Kneževine Srbije iz 1840. godine da se Sveti Sava proglasi patronom svih srpskih škola. Sveti Sava predstavljao je vodilju u unapređenju obrazovanja i vaspitanja. Proslave Savindana organizovane su i u školama i u drugim ustanovama i udruženjima.

U Crnoj Gori zvanično obeležavanje školske slave Svetog Save počelo je 1856. ukazom knjaza Danila.

List za politiku i književnost „Crnogorac” obavestio je svoje čitaoce da je u januaru 1871. godine na Cetinju obeležen Dan Svetoga Save: „Sveti Sava je proslavljen i na Cetinju kao što se dosljedno slavi po cijelom srpstvu. Po službi božjoj, na kojoj je bila i njegova svijetlost, gdje je mladi sveštenik Krsto Vuković izgovorijo lijepu besjedu, išlo se u školu gdje je govorijo rektor Bogoslovije Milan Kostić i učitelj osnovne škole Gavro Pešić.”

„Crnogorac” iste godine donosi izveštaj i o obeležavanju ovog dana u Kotoru: „U Kotoru na Dan Svetoga Save družina ’Jedinstvo’ ceneći velike zasluge onoga koji je Srpstvo u pravoslavnu vjeru utvrdio, koji se neumorno trudio da mu hrđave običaje iskorjeni, da ga uči i prosvećuje, davalo je u slavu Svetom Savi prvom prosvjetitelju. Besjeda je okončana himnom Svetom Savi. Poslije besjede bila je igranka”.

I list za crkvu i školu „Prosvjeta” iz januara 1900, štampan na Cetinju, donosi izveštaj o proslavi na Cetinju: „Kao i svake godine ovdje je proslavljen Sv. Sava po lijepom srpskom običaju. Posle službe Božije, na kojoj je činodjejstvovao Njegovo Visokopreosveštenstvo gosp. Mitropolit Mitrofan sa mjesnim sveštenstvom, išlo se litijom kroz varoš u ovdašnju osnovnu školu. U litiji su učestvovali Njihove Svjetlosti Knjaz Mirko i Knjaz Petar. Poslije vodoosvećenja i pijesme Sv. Savi, šljedovao je lijep govor učitelja g. Sava Vuletića. Za tim se pjevalo i deklamovalo.”

I u Hercegovini, koja je oduvek bila srpska zemlja, poštovao se ovaj zakon iz 1840. i sprovodi se sve do današnjih dana.

Iako je tada Hercegovina bila okupirana od Austrougarske jedna od brojnih proslava Svetog Save bila je u Trebinju januara 1904, pod nazivom „Svetosavska besjeda s igrankom” u organizaciji Srpskog pravoslavno crkvenog pjevačkog društva „Soko” iz Trebinja.

Program večeri predviđao je da posle uvodne besede muški pevački zbor društva otpeva pesmu „Uskliknimo”, a zatim je Atanasije Popović govorio pesmu Jovana Jovanovića Zmaja „Guslareva smrt”. Pevački zbor se predstavio sa još dve pesme „Veče tiho” i „Ej, Srbine”, a Jefto Dučić je govorio stihove pesme „Kursula”. U programu je nastupio i guslar Petar Trklja. U drugom delu programa prikazana je pozorišna predstava „Herceg Vladislav”, tragedija u pet činova, po tekstu Jovana Subotića.

Časopis „Dubrovnik” u broju 4 iz 1900. godine piše: „Jedan dan kad se svi Srbi, iz svih krajeva i sa svih strana srpskih i tuđenskih, nalaze u duhu spojeni i svetom vezom skopčani – to je bez svake sumnje dana Svetoga Save. Kao što je svugdje gdje Srbi žive, tako se je i kod nas, u Dubrovniku, proslavljao taj dan od vajkada što bolje i dostojanstvenije”.

Proslava Svetoga Save bila je od važnosti i u Staroj Srbiji i Makedoniji u okviru podizanja i očuvanja nacionalne svesti i srpske tradicije. Pre srpsko-turskih ratova (1876–1878) proslave su održavane u Prizrenu, Prištini, Vučitrnu, Mitrovici, Vranju, Nišu, Skoplju, Kratovu, Kočanu, sve dok su srpske škole imale pravo da rade. Zbog pobuna Srba i ustanaka za slobodu Turci i albanski bašibozuk doneli su zabranu rada srpskim školama u Staroj Srbiji i Makedoniji.

Promenama političkih i vojnih odnosa na Balkanu, naročito posle Berlinskog kongresa, Dan Svetoga Save je 1893. počeo ponovo da se obeležava u Skopskom sandžaku, u obnovljenim srpskim školama u Kratovu i Kočanu, tada još u sastavu Stare Srbije.

U Skoplju je u srpskoj osnovnoj školi i novoosnovanoj gimnaziji 1895. svečano obeležen Dan Svetoga Save. Organizovane su večernje zabave, a prilozi s tih večeri bili su namenjeni siromašnim učenicima osnovnih škola. Na čelu ovih proslava bili su poznati skopski Srbi.

U Velesu su Srbi 1900. godine s velikim uvažavanjem organizovali proslavu školske slave Svetoga Save. Svako svetkovanje započinjalo je, kao i danas, himnom Svetom Savi.

I tako redom, uz samo neke od ovih navoda, obeležavanje ovoga dana oduvek je bilo u srcima srpskog naroda.

Pored zabrane obeležavanja dana Svetoga Save u školama od komunističkih vlasti posle Drugog svetskog rata s obrazloženjem da može da podstakne srpski nacionalizam kod dece, nije se odustajalo pa je do ponovnog uspostavljanja školske slave Svetoga Save došlo pri kraju 20. veka.

Svetoga Savu slavi Srpska pravoslavna crkva, taj dan svečano obeležavaju srpske škole, udruženja i mnoge druge ustanove, ne samo u Republici Srbiji, već i u mnogim delovima sveta gde žive Srbi, a slave ga i mnoga srpska domaćinstva kao svoju krsnu slavu.

Milivoje Mišo Rupić,
Beograd