Svaka generacija doživljava Danila Kiša kao svog pisca

Na današnji dan rođen je Danilo Kiš, jedan od najprevođenijih i u svetu najprisutnijih srpskih pisaca. Da je živ, danas bi ušao u devedesetu godinu. Rođen je 1935. u Subotici, na jugoslovensko-mađarskoj granici, iz braka Srpkinje Milice i mađarskog Jevrejina Eduarda. U više prilika, u zrelim godinama, Danilo Kiš je objašnjavao kako Subotica u njegovoj biografiji ima ulogu da svedoči o toj dvostrukosti, o „ambigvitetu jezika, porekla, istorije i kulture”. Zgrada u nekadašnjoj Ulici oslobođenja broj 8 srušena je u savezničkom bombardovanju 1945, pa tu baš ništa ne podseća na Danila Kiša, koga nema od 15. oktobra 1989. godine. Umro je u Parizu u ulici Artira Grusijea 16, gde jedna tabla potvrđuje da je francuska prestonica uvrstila srpskog pisca u svoje topografske znamenitosti.

Kiš počiva u Aleji zaslužnih građana u Beogradu, gde je sahranjen – na izričit testamentarni zahtev, ispisan rukom mesec dana pre smrti – po pravoslavnom obredu.

Iako se njegovo delo smatra visokom merom moderne srpske i svetske književnosti, ono ne impresionira obimom. Kišov beletristički opus obuhvata desetak knjiga. Bio je rigorozan prema rukopisima i neprestano se, do smrtnog časa, borio za najviše stilske vrednosti srpskog jezika, na kome je pisao uvek, i u Beogradu i u Parizu. U intervjuu koji smo vodili za NIN pre pola veka, kad je „Peščanik” proglašen za roman godine (1973), Kiš mi je objašnjavao kako se trudio da spreči proširivanje zaključne knjige porodične trilogije do neslućenih razmera:

„Ovaj roman je plod truda i čuda… Bio sam primoran da stvari svedem na njihovu realnu meru: od dve-tri hiljade stranica, sačuvao sam nešto manje od trista – one koje su se podale milosti uobličenja! Ostalo sam bacio…”

Kiš je na srpskom jeziku postao pisac, na tom jeziku je njegova slika sveta – plaćena najskupljim ličnim iskustvom – doživela „milost uobličenja”. Taj jezik je njegova prava otadžbina, iako se sam vešto služio brojnim drugim jezicima, a prevodio briljantno sa čak pet (mađarski, francuski, ruski, nemački i engleski). Vukući za sobom nasleđe lokalnih bitaka, Kiš je mirise i boje našeg podneblja učinio bliskim i onim čitaocima koji ne poznaju izvorno maternju melodiju srpskog jezika.

Kad smo, nedavno, bili u Budimpešti na promociji mađarskog izdanja naše knjige „Venac od trnja za Danila Kiša”, u Nacionalnoj biblioteci ove susedne zemlje, od direktorke Ana-Marije Pap čuli smo da se u fondovima tog velikog knjigohranilišta – koje čuva knjige na 150 svetskih jezika – nalaze Kišova dela prevedena na 46 jezika, uz 18 naslova na mađarskom. TI brojevi nikad nisu konačne jer i dalje na raznim svetskim jezicima izlaze prevodi Kišovih knjiga. Prevode ga sa srpskog: zato i kažemo da je on najpre i najviše srpski pisac, iako se za deo njegove slave danas bore i druge kulture u kojima je ostavio trag.

I odjek Kišovog dela najdublji je u srpskoj kulturi, gde neprestano izlaze knjige koje ovo mnogoznačno delo  osvetljavaju iz novih uglova.

Na knjižarskim policama i u bibliotekama danas je tri puta više knjiga o Kišu i njegovom delu nego knjiga koje je sam Kiš napisao. Posle knjiga Bože Koprivice („Vježbanka Danilo Kiš”) i Ilije Marića („Beleške o Kišu i filozofiji”), kao i romana Filipa Čolovića „Razbrajalica za Andreasa Sama” (koji je više od dečje igre s Kišovim temama i junacima), u izlozima su se pojavile tri ozbiljne studije što svedoče o Kišovom delu kao živoj sastavnici moderne kulture.

Profesor Jovan Delić, inače dopisni član SANU, u knjizi neobičnog naslova („Sažeta poetika sažimanja” u izdanju Arhipelaga) istražuje dominantne poetičke dimenzije proznog postupka Danila Kiša, posebno istoričnost, fragmentarnost, žanrovsku hibridnost, enciklopedizam i ironični lirizam. U knjizi „Biografije i ožiljci” (izdavač: vršački KOV) kritičar Gojko Božović se esejistički usredsređuje na poetičke i druge srodnosti dela Kiša, Pekića i Tišme i njihov odnos prema „jučerašnjem svetu” i njegovom simboličkom poretku.

Kritičarka Vesna Trijić u knjizi „Književnost između politike i kulture” (izdavač Andrićev institut, Andrićgrad) osvetljava paralelno opuse Danila Kiša i Branimira Šćepanovića kao dve relevantne mogućnosti srpske literature istog književnoistorijskog razdoblja (šezdesete godine prošlog veka). Prema njenom uvidu, opus ovih pisaca rezultat je, u znatnoj meri, složenih ideoloških pomeranja u kulturi, potrebe za novim početkom i proširivanjem intelektualnih i stvaralačkih vidika dolazećeg naraštaja.

Život i delo Danila Kiša izazivaju nesmanjeno interesovanje brojnih istraživača sa uglednih svetskih univerziteta i instituta. Neki veliki svetski pisci, od Josifa Brodskog do Suzan Sontag, od Klaudija Magrisa do Umberta Eka, i od Đerđa Konrada do Milana Kundere, objavili su inspirativne memoarske zapise o Kišu kao čoveku i stvaraocu.

Mnoge generacije pisaca i čitalaca, i kod nas i u svetu, doživljavaju Kiša kao bitan deo sopstvene baštine, a njegovo delo kao neiscrpan izvor estetskih, stilskih, etičkih i antropoloških saznanja o modalitetima kreativnog nemirenja sa svetom koji ih okružuje.

Na mermernoj ploči na beogradskom Novom groblju, na kome Kiš počiva pored nekih njemu dragih pisaca, ali nedaleko i od nekih s kojima je vodio ljute književne sporove, stoje,  uz njegovo ime, samo zanimanje i godine rođenja i smrti.

Ako ikome, njemu su na nadgrobnoj ploči mogle biti ispisane reči koje smo nedavno, posle promocije drugog izdanja naše monografije o Kišu na italijanskom jeziku, videli uklesane na grobu jednog slavnog Rimljanina: „Grob mu je ovde, a slava mu je posvuda!”

autor knjige „Venac od trnja za Danila Kiša”, prevedene na tri strana jezika

Ljubav, knjige, život

Iako Kiš nije voleo da piše pisma („Da sam Amerikanac, išao bih kod psihijatra da ispita uzroke tog mog stanja”), iza njega ostalo je stotinu raznorodnih epistola – poruke upućene prijateljima, piscima, prevodiocima, izdavačima i političkim ličnostima, na primer Fransoa Miteranu i Ivanu Stamboliću. Kišova prva supruga Mirjana Miočinović, koja monaškom posvećenošću brine o Kišovom delu, registrovala je 723 epistolarna fakta, od kojih 68 pripada Kišu. Ostalo su pisma njegovih korespondenata. Tom građom, objavljenom kod Arhipelaga pod naslovom „Iz prepiske”, ispisana je neobična biografija Danila Kiša i vremena u kome je živeo.

Druga Kišova supruga, Paskal Delpeš, koja je na francuski prevela sve njegove romane, na nedavnom beogradskom Sajmu knjiga predstavila je francusko izdanje dela engleskog istoričara Marka Tompsona „Izvod iz knjige rođenih”, objavljenog pre toga na srpskom u izdanju kuće Klio.