Kalenić nebeski Jerusalim

Crkva manastira Kalenić posvećena Vavedenju Bogorodice najreprezentativnije je graditeljsko ostvarenje ne samo srednjovekovne srpske arhitekture već i istočnohrišćanske. Kalenić je građevina nastala u 15. veku po uzoru na dvorsku crkvu kneza Lazara u Kruševcu, u narodu poznata kao Lazarica. Vrednost i lepota Kalenića je u arhitekturi i slikarstvu,kaže za „Politiku” Ivan Stevović, docent na odeljenju za istoriju umetnosti Filozofskog fakulteta u Beogradu, sa kojim smo razgovarali povodom predstojećeg obeležavanja 600 godina postojanja ovog zdanja.

Ivan Stevović je autor knjige „Kalenić – Bogorodičina crkva u arhitekturi poznovizantijskog sveta”, koja je otvorila čitav niz pitanja, na koja su njegove kolege dale sadržajne odgovore u okviru naučnog skupa održanog prošlog vikenda u konaku ovog manastira. Naučni skup pod nazivom „Manastir Kalenić– u susret šestoj stogodišnjici” organizovali su Odeljenje istorijskih nauka SANU i Šumadijska eparhija Srpske pravoslavne crkve.

Opisujući Kalenić, Ivan Stevović između ostalog kaže:

–Graditelj crkve je u najdubljem smislu reči stvorio delo po najvišim kriterijumima epohe, koje korespondira sa carigradskim crkvama. O graditelju ovog zdanja ne znamo ništa, graditelji se u to vreme nisu potpisivali imenom. Ipak, vidimo da je koristio načela poznata u vizantijskom svetu, ali je i modifikovao uzore. Građevina je brižljivo zidana, pedantno i prilježno kao retko gde u vizantijskoj arhitekturi. Crkva je u osnovi trolisna, klasičan tip u moravskoj Srbiji, a fasada se sastoji od različito obojene opeke, čitav niz površina je pokriven takozvanim šah poljima po svim fenomenima optičke iluzije. Taj motiv je imao više značenja ne samo u vizuelnom smislu, i dovodi nas do toga da ovu građevinu smatramo materijalizacijom nebeske crkve na zemlji i do tumačenja Kalenića kao nebeskog Jerusalima.

Naš sagovornik napominje da je kamena plastika izvedena floralnim motivima i da upućuje na ono o čemu govore srednjovekovni spisi – da se Bogorodica povezuje sa cvetnim motivima.

–Kalenić daleko nadilazi lokalne okvire i iskazuje univerzalne ideje prisutne i na istoku i na zapadu. Srbija despota Lazarevića bila je otvorena prema svim stranama sveta – navodi Stevović

Obeležiti tačno u datum šest vekova ovog zdanja nije tako lako, s obzirom na to da precizan podatak o tačnom vremenu kada je sagrađeno nije moguće saznati. Naime, pretpostavlja se da je Kalenić izgrađen između 1407. i 1413. godine. Na osnovu delimično očuvanih signatura i zapisa monaha Gerasima iz 1760. ili 1767. utisnutog na ktitorskoj kompoziciji u priprati crkve, ovo zdanje su izgradili visoki dvorski činovnici despota Stefana Lazarevića – protovestijar Bogdan sa ženom Milicom i bratom Petrom.

Oskudna saznanja o velikodostojniku Bogdanu i njegovoj porodici otvaraju niz pitanja o životu, statusu, porodici.Odgovori bi se mogli naći tek nakon arheoloških istraživanja koja bi se sprovela u unutrašnjosti crkve na mestima određenim za sahranjivanje ovih ličnosti. Raspoloživi istorijski podaci, iako skromni, uglavnom se odnose na vreme od kraja 18. do 20. veka. Kalenić je u toku 17. i 18. veka bio više puta pustošen i obnavljan. Uživao je svojevremeno veliki ugled pa su 1815. iz Srema prenete mošti Stefana Prvovenčanog, gde su bile sve do 1839, kada su smeštene u Studenicu.

To vreme obeleženo je popravkama, obnovama i velikom gradnjom pratećih objekata. Rušen i obnavljan u toku svoje duge istorije, Kalenić je u velikoj meri promenio prvobitan izgled. Od vremena nastanka sačuvana je samo crkva, dok su ostali objekti bili razgrađeni i zatrpani, tako da se nisu znale ni granice, a ni sadržaj starog manastira. Svi objekti današnje manastirske celine novijeg su datuma: godine 1840. izgrađena je kula zvonara, godine 1845. ogradni zid sa istočnom kapijom na gornjoj porti, 1911/1912. veliki konak, proširen na severnoj strani 1929. godine, a 1922. mali konak i niz pomoćnih objekata u ekonomskom, zapadnom delu gornje porte.

-----------------------------------------

Freske radilo više slikara

Značajnu umetničku vrednost na crkvi manastira Kalenić predstavlja bogata dekorativna plastika zastupljena na portalima, prozorima i fasadi. To je plitko rezana kamena ornamentika karakteristična za spomenike moravske škole. Najreprezentativnija predstava nalazi se pored južne bifore priprate, gde je prikazana Bogorodica sa Isusom Hristom i dva šestokrila serafima. Manastir Kalenić je živopisan neposredno po završetku izgradnje. Fresko slikarstvo je radilo nekoliko slikara iz oblasti koje su bile u vlasti Mrnjavčevića. Crkva manastira Kalenić se ubraja u najupečatljivije spomenike moravske škole. Zidana je naizmenično kamenom i opekom, a fasada je podeljena vertikalno stubićima i horizontalno, kordonskim vencima. Dekorativna plastika na portalima i prozorima, lukovi, kolonete i rozete daju posebnu lepotu hramu. Živopis Kalenića je raspoređen sistematično za razliku od narativnog stila sa velikim brojem ciklusa koji je dominirao u srpskoj arhitekturi sredinom 14. veka. Proporcije figura i kompozicija su savršeno prilagođene proporcijama zidova. Slikarstvo Kalenića teži transcendentalnom, lirskom i insistira na bliskosti čoveka i prirode.