Svedok uzdizanja državnosti

Osim dnevnopolitičkih polemika i provere kako se stranke kotiraju među biračima, predstojeća izborna bitka za Beograd daće odgovor na pitanje ko će u narednom mandatu „stolovati” u Starom dvoru. Ovo neprocenjivo istorijsko zdanje i njegova prošlost imaju toliki značaj da bi sve koji upravljaju glavnim gradom trebalo da obavezuje na dodatnu odgovornost i ozbiljnost u donošenju odluka. Za 140 godina zgrada u kojoj je danas sedište Skupštine grada Beograda proživela je brojne ključne događaje, obnove, ali i rušenja i oštećenja, a poslednji put se na udaru našla tokom izgreda opozicije 24. decembra prošle godine, nedelju dana nakon održanih izbora.

Stari dvor, kao i zgrada Novog dvora, danas Predsedništvo Republike Srbije, simboli su i svedoci vremena, nastajanja i uzdizanja srpske države i državnosti. Direktorka Zavoda za zaštitu spomenika kulture Beograda Olivera Vučković, govoreći za „Politiku” o počecima razvoja dvorskog kompleksa, navela je da je manje znana činjenica da je, pre izgradnje Starog dvora, na tom prostoru postojalo još starije rezidencijalno zdanje. Prema njenim rečima, prostor na kojem je formiran Dvorski kompleks na Terazijama, sve do četrdesetih godina 19. veka, predstavljao je pusto i močvarno zemljište obraslo trskom.

Čitav prostor današnjeg Pionirskog parka, kompleksa Starog i Novog dvora, kupio je krajem tridesetih godina 19. veka Stojan Simić, jedan od najuticajnijih ljudi Kneževine Srbije, vođa ustavobraniteljskog režima i predsednik Državnog saveta. Simić je isušio močvare, nasuo i izravnao teren, i na neparnoj strani današnje ulice Kralja Milana podigao kuću u periodu 1840–1842. godine, koja je, kako nam je rekla sagovornica, kasnije dobila naziv Stari konak. Otkup ovog zdanja sa okolnom baštom za potrebe smeštanja dvora kneza Aleksandra Karađorđevića 1842/43. godine označio je, ističe Vučkovićeva, nastajanje prvog dvorskog kompleksa u Beogradu.

Zgrada je za potrebe kneževskog dvora detaljno preuređena i znatno proširena, oko bašte je podignuta ograda, a ostatak močvare je isušen i bašta iznova uređena. Knez Aleksandar Karađorđević u dvoru je živeo od 1845. do kraja 1858. zatim i knez Mihailo Obrenović, kralj Milan, ali i kralj i Aleksandar Obrenović, koji je zajedno s kraljicom Dragom ovde i završio život u majskom prevratu 1903. godine, podseća Vučkovićeva. Posle toga zgrada je porušena 1904. godine, dodaje ona. Zanimljivo je, otkriva Vučkovićeva, i da je na ovom prostoru postojalo još jedno zdanje koje se moglo videti sve do 1953. godine, a to je Zgrada dvorske straže, podignuta u dubini parcele kao prizemna zgrada polukružne osnove s topovima i kulom sa satom u središtu. Iako nisu poznata imena autora Starog konaka i Zgrade dvorske straže, smatra se da su ih projektovali strani inženjeri.

Dogradnja sprata i prerada arhitekture Zgrade dvorske straže izvedeni su 1919/1920. godine, prema projektu arhitekte Momira Korunovića, koji je novi izgled objekta potpuno podredio arhitektonskom stilu i urbanističkoj poziciji dveju reprezentativnih dvorskih palata. Na zabatima bočnih krila postavljeni su glavni dekorativni detalji – heraldički simboli Kraljevine SHS, navodi Vučkovićeva.

Stari dvor je sagrađen u periodu od 1881. do 1884. godine na mestu nekadašnjeg Malog dvorca na uglu ulica Kralja Milana i Dvorske (danas Dragoslava Jovanovića). Realizovan je prema projektu arhitekte Aleksandra Bugarskog, a na osnovu zamisli i prema uputstvima samog kralja Milana Obrenovića. Nadzor nad završnim radovima vršio je arhitekta Jovan Ilkić. O unutrašnjoj dekoraciji Starog dvora, kako je rekla Vučkovićeva, brinula se komisija koju su činili arhitekta Aleksandar Bugarski, profesor Velike škole Mihailo Valtrović i slikar Domeniko d’Andrea. Arhitekta Bugarski kreirao je, ističe Vučkovićeva, najraskošniju vladarsku rezidenciju do tada podignutu u Srbiji nabavljajući najskuplji nameštaj za dvor i sve dekorativne ukrase u bečkim umetničkim radionicama.

Najupečatljiviji element enterijera bila je, navodi sagovornica, njegova centralna prostorija – zimska bašta, okružena holovima iz kojih je bio omogućen pristup u sve ostale odaje prizemlja i sprata. Prostorija se isticala staklenim krovom, bogatom pozlaćenom dekorativnom plastikom na zidovima, a centralni motiv predstavljalo je dvokrako hrastovo stepenište. Sve reprezentativne prostorije dvora imale su bogato uređenje: svečana sala, salon s klavirom, žuti salon, crveni salon, turska soba, trpezarija, lila salon, biblioteka, dvorska kapela, kazala je Vučkovićeva. Nakon dinastičke smene, od 1903. do 1914. godine Stari dvor je predstavljao zvaničnu rezidenciju dinastije Karađorđević, a kada je 1922. godine Novi dvor otvoren kao zvanična kraljevska rezidencija, Stari dvor je dobio svoju prvobitnu, javnu namenu, predviđenu još projektom Aleksandra Bugarskog iz 1881. godine.

Strahote Prvog i Drugog svetskog rata nisu mimoišle ni ovo značajno zdanje, a Stari dvor je rušen u oba svetska sukoba. U Prvom svetskom ratu zgrada je ozbiljno stradala u bombardovanju, a već 1921. godine otpočeli su radovi na restauraciji zdanja, kaže Vučkovićeva. Komisiju koja je vodila ove radove sačinjavali su predstavnici Ministarstava građevina i finansija, upravnik dvora i slikar Uroš Predić. Kako nam je dalje ispričala,  do aprila 1922. završena je većina radova, obnovljeni su pozlaćeni gipsani radovi na zidovima zimske bašte i u svečanoj sali, a sve prostorije opremljene su novim nameštajem, nabavljenim u Lionu i Beču. Dvor je, naglašava Vučkovićeva, imao još jednu obnovu 1930/31. godine, kada je i dekorativna plastika objekta, prvobitno izvedena u malteru, zamenjena likorezačkim i ukrasnim radovima u veštačkom kamenu.

U šestoaprilskom bombardovanju 1941. godine zgrada je pretrpela velika razaranja, a posle oslobođenja u skladu s novim društvenim uređenjem zgrada je pretrpela velike izmene. Prema rečima Vučkovićeve, tokom rekonstrukcije 1947–1949. godine, zgrada je dobila potpuno novo rešenje ulazne partije i fasade prema Bulevaru kralja Aleksandra, prema projektu arhitekte Dragiše Brašovana. Rekonstrukcija i uređenje enterijera izvedeni su prema projektu arhitekte Aleksandra Đorđevića, s posebnim osvrtom na uređenje svečane sale koja je ukrašena novim državnim i republičkim znamenjima, kao i vitražima s temama iz Narodnooslobodilačke borbe.

Posle Drugog svetskog rata u zgradi Starog dvora nalazio se Prezidijum Narodne skupštine, Vlada FNRJ i Savezno izvršno veće. Od 1961. u Starom dvoru smeštena je Skupština grada Beograda. Zbog svojih arhitektonskih, urbanističkih i istorijskih vrednosti zgrada Starog dvora proglašena je 1983. godine za spomenik kulture, istakla je sagovornica. Zavod za zaštitu spomenika kulture grada Beograda na zahtev Sekretarijata za opšte poslove izradio je Projekat restauracije fasade Starog dvora orijentisane ka Novom dvoru, a na osnovu tog projekta izvedeni su radovi 2004. godine na kojima su stručnjaci zavoda radili kao konzervatorski i projektantski nadzor.

Vučkovićeva otkriva i zanimljivost u vezi s kupolom. Naime, na vrhu ugaone kupole Starog dvora nalazio se dvoglavi orao u poletu, koga je, u komunističkom periodu, zamenila zvezda petokraka, simbol nove države. Početkom 1997. godine skinuta je petokraka, a u septembru iste godine nakon sanacije kupole postavljena je pozlaćena skulptura dvoglavog orla, rad vajara Miroljuba Stamenkovića, izrađen po projektu arhitekte Zavoda za zaštitu spomenika kulture grada Beograda, Zorana Jakovljevića.

Nikola Nestorović, čuveni arhitekta, u svom delu iz 1937. godine „Građevina i arhitektura u Beogradu prošlog stoleća”, između ostalog, o Starom dvoru kaže: „U unutrašnjosti ima nekoliko većih sala, veliku trpezariju, veliki dvoranu za balove i koncerte, kao i zimsku baštu pored većeg broja manjih prostorija. Od interesa su velike hrastove stepenice, s vrlo lepom, umetničko izrađenom ogradom. Ove stepenice nisu prvobitno bile predviđene, već su docnije poručene u Beču i smeštene su u zimskoj bašti. Njihova izrada stajala je oko 80.000 dinara. U velikoj dvorani abdicirao je kralj Milan na srpski presto 1899, a u korist svoga sina Aleksandra. Posle svetskog rata u istoj dvorani držane su skupštinske sednice 1919–1920. godine.”

Vučkovićeva napominje i da je Novi dvor, zdanje preko puta Starog dvora, bio zvanična vladarska rezidencija od 1922. do 1934. godine, kada je, nakon preseljenja kraljevske porodice u novo sagrađeni dvor na Dedinju, po želji kralja Aleksandra Prvog Karađorđevića ustupljen za Kraljevski muzej, kasnije nazvan Muzej kneza Pavla.

U „nasilju protiv nasilja” uništen nameštaj iz 19. veka i mozaici

Posle beogradskih izbora 17. decembra 2023. opozicija je otpočela proteste zbog navodne izborne krađe. Na jednom od ovih „skupova protiv nasilja” izgrednici su pokušali nasilni upad u reprezentativno zdanje Skupštine grada 24. decembra. Posle dva časa kamenovanja i razbijanja stakala i fasade, intervenisala je i policija i smirila situaciju koja je pretila da izmakne kontroli. Predsednik Privremenog organa grada Beograda Aleksandar Šapić tada je rekao da je to bio pokušaj sprovođenja scenarija kao na kijevskom Majdanu, a da je šteta naneta salonu iz 19. veka u Skupštini grada nenadoknadiva.

„Stari dvor je pod zaštitom države. Ljudi su procenjivali štetu onoga što može da se rekonstruiše. Ali kako bismo možda procenili kolika je šteta za uništenje nameštaja iz 19. veka, koji je pitanje da li može da se uopšte obnovi. Ili stakleni mozaici koji su stari skoro 90 godina. Tu više šteta ne može ni da se proceni”, rekao je tada Šapić. Podsetio je na činjenicu da je Stari dvor dva puta oštećen, pa je rekonstruisan 1930. godine, a zatim i posle Drugog svetskog rata, nakon bombardovanja 1941. godine, ponovo rekonstruisan. „Međutim, u oba slučaja su tu bile neke neprijateljske snage. A ovoga puta smo odlučili sami svoju istoriju da skrnavimo”, zaključio je tada Šapić.

Devastirano je i fasadno platno izvedeno od veštačkog kamena. Tu su jasno vidljivi tragovi mehaničkog oštećenja fasade u zoni visokog prizemlja, kao i pojedinih dekorativnih elemenata. Oštećenja su tačkasto selektovana i uočljiva u nedostajućim delovima ravnih štokovanih površina, ivičnih delova i potprozornih venaca. Vidljiva je devastacija dekorativnih potprozornih konzola s volutom, pojedinačnih balustera u okviru potprozorne balustrade, kao i oštećenja na bunjasto obrađenim površinama pod kvaderima u zoni suterena.

U napadu 24. decembra stradala je i stolarija. U zoni visokog prizemlja oštećena su pojedina krila spoljašnjih dvostrukih dvokrilnih prozora zajedno s jednostrukim staklima. Najveća oštećenja su na ulaznim hrastovim vratima na kojima su odvaljeni pojedini delovi krila, odnosno profilisani dekorativni elementi. A na prozorima desno od ulaznog portala jasno su vidljiva oštećenja prozora, odnosno vitraža, koji su locirani u stepenišnom prostoru u okviru enterijera objekta. Konstrukcija vitraža (tanki aluminijum) je prekinuta i deformisana. Staklene površine su delimično razbijene i oštećene. Takođe, prilikom napada pojedine površine pod veštačkim kamenom (kružni stubovi) i prirodnim kamenom (stepenište) zaprljane su kokošijim jajima i bojom.