Prva pariska decenija Bate Mihailovića u Nišu

U čast stogodišnjice rođenja istaknutog umetnika i našeg velikog slikara Milorada Bate Mihailovića (1923–2011) u Galeriji SANU prošle godine održana je impresivna izložba njegovih dela, koja je pokrivala širok dijapazon njegovog opusa, sa akcentom na njegovim amblematskim apstrakcijama. U duhu nastavka sećanja na njega i njegovo stvaralaštvo u Galeriji savremene likovne umetnosti Niš, u Paviljonu u tvrđavi, pre koji dan otvorena je postavka njegovih radova pod nazivom „Prva pariska decenija Milorada Bate Mihailovića”, autorke Sofije Ž. Milenković. Postavka je priređena u saradnji Galerije SLU, Galerije Rima i Fondacije Milorada Bate Mihailovića.

Pred niškom publikom do 30. juna nalaze se neka od najznačajnijih dela Mihailovićeve prve pariske decenije, koja čine onaj segment slikarevog opusa, razvijen po odlasku u Pariz 1952. godine, koji je bio presudan za formiranje njegovog autentičnog slikarskog izraza i rukopisa, donevši mu najveće međunarodno priznanje. Predstavljena su monumentalna platna nastala do početka šezdesetih godina dvadesetog veka i Mihailovićevog prvog odlaska u Njujork 1964. godine, kada obrisi figure ponovo postaju uočljivi na apokaliptičnim predstavama metropolisa, a ovo izlaganje prilika je i da se po prvi put vide i novootkriveni radovi nastali tokom prvih deset godina Mihailovićevog stvaralaštva u Parizu.

Posetilac se može u kataloškom tekstu podsetiti toga da u ranom Mihailovićevom slikarstvu prevladava figura, najčešće kroz žanr portreta, autoportreta i grupnih portreta, a potom i urbani pejzaži, među kojima se posebno ističu beogradske vedute, a da je umetnik postepeno i pod različitim uticajima razvijao svoj likovni izraz, da bi već krajem četrdesetih godina 20. veka usvojio dvodimenzionalnost i modernistički pristup slici.

Preselivši se u Pariz 1952. godine, stupivši na novu, razvijenu umetničku scenu, Mihailović se susreo sa do tada neslućenim strujanjima apstraktnog slikarstva. „Tokom šeste decenije 20. veka Pariz je bio središte burnih umetničkih dešavanja, a pluralni karakter internacionalne umetničke scene odražavalo je bujanje različitih vidova apstraktnog slikarstva – od tradicionalne geometrijske, preko mnoštva individualnih pristupa lirskoj apstrakciji, do tašizma i enformela”, navodi kustoskinja izložbe, dodajući da je „slikajući najpre umereno geometrizovane apstraktne forme, Mihailovićevom ekspresivnom slikarskom temperamentu u Parizu više pogodovao slobodniji lirski izraz”.

Kako Sofija Milenković ističe, „apstraktni pejzažizam” je termin koji je 1956. godine formulisao upravo Mišel Ragon, francuski likovni kritičar, da označi slikare drugog talasa lirske apstrakcije (1950–1960), koji su se „obraćali prirodi ne opisujući je”, pristupajući žanru pejzaža osobeno, ne tvoreći posebnu školu ili grupu u formalnom smislu. Slikarstvo „osetljivo prema utisku koji izazivaju predmeti: zidovi, treperava površina vode, kora drveća, zemlja, talasi, nebo, magline, blato”, u prvi plan je isticalo atmosferu, koja u prirodi zaokuplja umetnikovu pažnju, više nego što to čini statični, pogledom obuhvaćeni raspored predmeta u prizoru.

U pogledu Mihailovićevog slikarstva, kako ona pojašnjava, pojam apstraktnog pejzaža je prvi put kod nas upotrebio Ješa Denegri, takođe istoričar umetnosti, povodom umetnikove prve retrospektivne izložbe u Umetničkom paviljonu „Cvijeta Zuzorić” 1981. godine. Transponovanje ličnog doživljaja posmatranog predela, toposa ili fenomena iz prirode, na Mihailovićevim platnima se odvija kao „događaj-prizor”, u samom središtu ili prostirući se dijagonalno preko prostrane površine platna. Umetnik je i sam govorio da poseduje „specijalni senzibilitet za prostor”, a time i svetlost, što se ogleda u načinu na koji posredstvom belih gestova formira zrakove koji prodiru iz tamnih i zagasitih tonova, najčešće „naturalističkih” boja, i čine da slika „evocira mogućnost nekog blago produbljenog trodimenzionalnog prostranstva”.

Govoreći o Mihailovićevom stvaralaštvu, Žorž Budaj ga je opisivao sintagmom „nova figurativnost”, koja ne podrazumeva ljudsku figuru, već „se odnosi na obnovljene referencijalne potencijale slikarstva, koje shodno ubrzanom, slobodnom i gotovo gestualnom postupku slikanja uvodi moguće asocijacije na transponovane motive predela”, piše Sofija Milenković i dodaje da se predmetne odrednice Mihailovićevih apstraktnih pejzaža u svesti posmatrača javljaju tek naknadno, posredstvom naziva slika („Roj”, „Kašmir”, „Medon”, „Zbeg”), označavajući najčešće topose i fenomene koji pobuđuju umetnikov duh, podstiču na refleksiju i nagone na stvaranje.

„Kao što nazivi ’Roj’ (1960) i ’Zbeg’ (1960) nagoveštavaju, umetnikovu pažnju zaokupljaju kretanja, procesi i zbivanja u svetu koji ga okružuje, a koje naknadno promišlja i u procesu prenošenja na platno kontinuirano domaštava”, ocenjuje ona.