Nedostignuta snaga mitskog i tragičnog

Nastala prema motivima Euripidove „Hekube”, tragedije osvete, između ostalog antiratnog krika protiv Peloponeskog rata koji je pustošio antičku Grčku u Euripidovo vreme, predstava „Hekuba, ne Hekuba” reditelja Tijaga Rodrigeša  je u osnovi metateatralna. Reč je o obliku pozorišta u pozorištu koje analizira značenja Euripidovog teksta, njegovu savremenost i smisao u današnjem kontekstu, zatim okolnosti nastajanja jedne predstave, ali i šira društvena pitanja, nasilja i otpora protiv sistemske nepravde. Scenska radnja počinje probama predstave „Hekuba”, na asketski dizajniranoj sceni, za dugačkim stolom. Takođe svedeno, u tamne kostime odeveni glumci, izvode delove Euripidovog teksta, prekidajući ih razmišljanjima o dubljim, skrivenijim značenjima. Iz ovih prizora izbija radost igre i tumačenja, glumci neobično postižu da budu komični i žovijalni, iako istražuju tragičan smisao, i odmah na početku nedvosmisleno pokazuju izuzetnu veštinu igre, preciznost u detaljima, suptilne promene žanrova, što će se kasnije, sa razvojem radnje, potvrđivati, širiti i produbljivati.

Nakon uvodnih scena u pozorištu, radnja izlazi iz okvira scenskih proba, otkrivajući da glavna glumica Nađa (Elsa Lepoivre) koja tumači Hekubu ima autističnog sina, dvanaestogodišnjeg Otisa koji je bio žrtva nasilja, zbog čega ona pokreće sudski proces, sprovodi se istraživanje okolnosti njegovog zlostavljanja, krivice sistema i pojedinaca. Od uvođenja te linije radnje postepeno dolazi do preplitanja stvarnosti i pozorišta, ugrađivanja Nađinog iskustva igre Hekube, proživljavanje neizrecivog bola lika zbog smrti sina Polidora poklapa se sa Nađinim stvarnim iskustvom bola zbog odnosa okruženja prema sinu Otisu. U tim tačkama se suptilno problematizuje aristotelovska suština pozorišta, čišćenje patnje kroz doživljaj predstavljanja patnje, potvrđujući da je katarza i dalje, posle više od dvadeset vekova od njenog prepoznavanja i definisanja, osnova snage tragičnog doživljaja.

Taj prvi deo predstave nagoveštava velike značenjske mogućnosti preplitanja pozorišta i života, prošlosti i sadašnjosti, mita i stvarnosti, ali se one, do kraja predstave, nažalost ne ispunjavaju u svojoj punoći. U nastavku radnje se razvija tema nemogućnosti sistema da zaštiti decu, kroz dugačke scene svedočenja i suđenja, u dokumentaristički ogoljenom stilu, i uz nastavak preplitanja sa prizorima pripreme predstave. Ipak, izvođenje „Hekube” ne donosi višeslojne paralele sa Nađinom životnom dramom, jer su konteksti i detalji drugačiji. Euripidov komad je pre svega tragedija osvete koja otelotvoruje i otpor protiv osvajačkih ratova i gramzivih demagoga, dok je Nađina drama drugačija, suptilnija, ona svakako nije krvožedna osvetnica poput Hekube. Takođe, kako se radnja razvija, gledaocu sve više fali rediteljskog razigravanja prizora, uzbudljivijih odraza burnih unutrašnjih drama, koji bi došli iznutra i ovoj scenski dosta isušenoj igri dale potrebnu živost, izvan neosporno superiorne igre glumaca. Ta suvoća jezika na početku ne dolazi toliko do izražaja jer je dramaturški plan dovoljno intrigantan, međutim, kako se kasnije više-manje ponavljaju značenja uspostavljena na početku, scenska statičnost je sve upadljivija, odnosno gledaocu sve više fale postupci koji bi bitnije proširili opsege značenja.

Postoje pokušaji da se uvedu drugi slojevi tumačenja, ali oni nisu uvek sasvim odgovarajući. Na primer, uključena je metaforična priča o psu, odjek Hekubinog pretvaranja u psa u mitologiji, ali i odraz Nađine pasje sudbine, osuđenosti na lutanja u nepravednom sistemu. Ta metafora nije baš suptilno vizuelizovana na sceni, pojavljuje se u vidu ogromne statue psa, previše direktno (banalno), što oslabljuje snagu metafore. Retka su rediteljska rešenja koja imaju istinsku, autentičnu moć, kao što jeste prizor oslepljenog krvavog Polimestora (Loic Corbery) koji na kraju proklinje Hekubu, napuštajući scenu i odlazeći u hodnike Narodnog pozorišta, odakle se i dalje čuje eho njegovih ponavljajućih reči, krikova. Ta scena izaziva intenzivniji doživljaj gledaoca, ali svakako nije dovoljno jaka da bi povratila našu izgubljenu pažnju, i ostvarila istinske mogućnosti preplitanja pozorišta i života, koje je ovde ostalo uglavnom na površini, nedorečeno.