Srpski jezik bi morao da dobije status službenog

Očekivao sam da će procenat Srba u Crnoj Gori iznositi oko 37 odsto po nacionalnosti i oko 52 odsto po jeziku. Time bi Srbi bili apsolutna većina prema maternjem jeziku. Pritom, da je popis održan 2021. kad mu je bio i termin – u vreme najvećeg srpskog raspoloženja u Crnoj Gori posle litija i izborne pobede nad Demokratskom partijom socijalista – otprilike bi popisni rezultati i bili takvi. Pokazalo se da je u narednim godinama neko namerno relativizovao identitet da broj Srba u Crnoj Gori ne bi bio „previsok”.

Rezultati koje je 15. oktobra 2024. objavio Monstat dali su nešto drugačiju etničku i jezičku sliku Crne Gore. S tim u vezi, Srba u Crnoj Gori ima 33 odsto, dok je tzv. crnogorska nacija zastupljena s 41 odsto ukupne populacije. Kada je reč o maternjem jeziku, srpskim govori 43,2 odsto stanovnika Crne Gore, a tzv. crnogorskim 34,5 odsto građana.

U odnosu na popis stanovništva 2011. godine, srpska nacionalnost porasla je za četiri odsto, dok je takođe za četiri odsto opala tzv. crnogorska nacionalnost. Srpski identitet je u rastu, a tzv. crnogorski u padu. Zaustavljen je proces asimilacije i namere Đukanovićevog režima da Srbe koristi kao resurs odnosno biološku masu za konverziju u tzv. crnogorsku naciju.

Kada se uzmu u obzir identitetske odrednice izražene na popisu 2023. godine – srpski identitet je najbrojniji u Crnoj Gori. Ispoljavanje srpskog identiteta je za dva odsto jače od iskazivanja bilo kog vida separatnog crnogorskog identiteta. Pritom, nemali broj muslimana odabrao je tzv. crnogorski nacionalni i jezički identitet i time pojačao ovu zajednicu.

Dalje, upoređivanjem broja pripadnika srpske nacionalnosti i govornika srpskog maternjeg jezika, uočava se da je desetak procenata građana Crne Gore odabralo dualni identitet, da budu „nacionalni Crnogorci koji govore srpskim maternjim jezikom”. Reč je o populaciji koja ima srpski identitet, ali nema dovoljno hrabrosti da u nacionalnom smislu to i istakne.

Da su se dualisti izjasnili kao Srbi, danas bi srpski narod i po nacionalnosti bio najbrojniji u Crnoj Gori, kao što je najbrojniji prema maternjem jeziku. Nadajmo se da će porast srpske nacionalnosti u Crnoj Gori ohrabriti dualiste da se izjasne kao Srbi. Dovoljno je da samo oko pet odsto dualista na popisu 2031. odabere srpsku nacionalnost da bi nacionalno izjašnjeni Srbi bili najveća etnička grupa u Crnoj Gori.

U svakom slučaju, 33 odsto građana Crne Gore srpske nacionalnosti i srpskog jezika predstavlja stabilnu etničku zajednicu koja se trajno opredelila da sledi i neguje izvorni istorijski identitet Crne Gore, iz vremena kada je ova država pod dinastijom Petrović Njegoš bila nacionalna država srpskog naroda. To su Srbi kao i svi ostali Srbi u Republici Srbiji, Republici Srpskoj, našem okruženju i našem rasejanju.

Srpski narod u Crnoj Gori je za sada stabilizovao identitet na vrlo trusnom i ugroženom prostoru. Oko 200.000 pripadnika tzv. crnogorske nacije koji govore tzv. crnogorskim jezikom znatna su manjina u odnosu na susednih sedam miliona Srba.

Budući da je srpski jezik sasvim većinski u Crnoj Gori, pritom i jedini istorijski jezik na tom prostoru, logično bi bilo da u Ustavu Crne Gore bude normiran kao službeni. Nažalost, u segregacionističkom Ustavu Crne Gore (2007), koji su doneli Demokratska partija socijalista i satelitske stranke, samo je tzv. crnogorski jezik službeni, iako je reč o manjinskom jeziku i tada i sada.

Proces promene Ustava Crne Gore je složen. Ostaje da vidimo hoće li srpske stranke i građanske stranke, zajedno s građanima na referendumu, uspeti da promene Ustav Crne Gore kako ovaj državni akt više ne bi bio segregacionistički prema srpskom narodu, iako su Srbi jedina istorijska nacija u Crnoj Gori i državotvorni narod.

Političke kuhinje Beča, Budimpešte, Zagreba, Rima, Vatikana, komunističke Moskve, Vašingtona i Brisela – svaka u svoje vreme – doprinele su tome da od srpstva u Crnoj Gori otpadne deo stanovništva. Ovi centri su jedni od drugih preuzimali ideje i namere da unište srpski identitet Crne Gore. Političkim odlukama italijanskog okupatora (1941) i Komunističke partije Jugoslavije (1945) ustanovljena je tzv. crnogorska nacija. Dakle, tzv. crnogorska nacija nije stvorena u slojevima istorijskog vremena već je veštačka.

Time je nastavljen proces koji vekovima traje na zapadnom prostoru srpskog naroda – od Like do Crne Gore – da od Srba otpada stanovništvo koje kreira identitet radikalno suprotstavljan izvornom srpskom. U Lici, Dalmatinskoj zagori, zapadnoj Hercegovini, pa i Slavoniji, brojni Srbi su konvertovali u radikalni hrvatski identitet, a u Bosni i Hercegovini znatan deo Srba primio je muslimansku veru i tako islamizovani čak devet puta su u poslednjih vek i po menjali nacionalni identitet.

Nama Srbima dobro su poznati procesi konverzije stanovništva. O tome piše i francuski istoričar Fernan Brodel, da je dinarski prostor na Balkanskom poluostrvu jedno od četiri područja u Evropi gde se češće nego drugde masovnije prelazilo iz identiteta u identitet. Ostala tri područja su Andaluzija, Krit i Kavkaz.

No, „etnička salata” Crne Gore – koju pored srpske i tzv. crnogorske nacije čine još Bošnjaci, Albanci, Muslimani, Rusi, Hrvati i drugi – danas najviše podseća na Liban. Neko bi rekao da je Crna Gora građansko društvo, a neko da je to podeljeno društvo i da se borba identiteta nastavlja. Druge evropske države sa složenom etničkom slikom su konfederalizovane ili federalizovane: sadrže republike, entitete, pokrajine, kantone.

Rovitost dinarskog prostora uvek se mora imati u vidu. Bez poznavanja ovih istorijskih procesa ne može biti ozbiljne državne politike. Od Crne Gore nikada ne smemo odustati. Srbima u Crnoj Gori i dalje je potrebna podrška Srba iz Republike Srbije i Republike Srpske. Mi Srbi smo jedan i nedeljiv narod. Srbija, Republika Srpska i Crna Gora treba da stvore jedinstvenu državu.

*Istoričar