Iza dubrovačkih kulisa

Bura u hrvatskim medijima ne prestaje da se stišava povodom posete i izjava predsednika Srbije Aleksandra Vučića u Dubrovniku. Pored sadržaja Vučićevih izjava i činjenice da nije pognute glave (što je očigledno jedino prihvatljivo) nastupio na sceni drevnog Dubrovnika, ima u celoj stvari još jedna činjenica koja je skrivena u pozadini ovog „negativnog spektakla”, kako ga je većina političkih hrvatskih delatnika okarakterisala. Naime, posebno je provokativna činjenica da se sve odigralo u Dubrovniku, koji za Srbe i Hrvate ima posebno istorijsko i simbolično značenje. Nije, dakle, samo sadržaj i ton poruka iz Dubrovnika razljutio Hrvate već i značenje lokaliteta, genijus loci ili duh mesta, koji je iz drugog plana istorijskog sećanja posebno neuralgično mesto za Hrvate.

Sporenja oko istorijskog identiteta starog Dubrovnika nikako da se stišaju, svaki čas se odapne neka otrovna kanonada kako koji naučnik iz srpske naučne zajednice ukaže da su stari Dubrovnik i Dubrovčani imali poseban identitet, koji je bio u nekim delovima bliži srpskom nacionalnom identitetu, jer dubrovačke pisce činio je jezik, a trajne vrednosti iz tradicije namerno se potiskuju i teraju u zaborav. Mogli bi da se ređaju argumenti i izvlače podaci, a nepobitnu istinu je izrekao i zapisao hrvatski istoričar, rođeni Splićanin, rektor Zagrebačkog univerziteta Natko Nodilo: „U Dubrovniku, ako ne od prvog početka, a to od pamtivjeka, govorilo se srpski, govorilo se – kako od pučana tako i od vlastele, kako kod kuće, tako u javnom životu, a u općini srpski je raspravni jezik.”

Prilikom otkrivanja spomenika Dživu Gunduliću u Dubrovniku 1893, koji je bio podignut isključivo zauzimanjem dubrovačkih Srba, u svečanoj besedi pomenuta je i Hercegovina, za koju je govornik rekao da mu je „naša kolijevka, iz koje su stari Dubrovčani crpili bogatstvo milog nam jezika, koji nam je postao i ostao u narodu”. Austrougarskim popisom iz 1890. srpskim jezikom govorila je apsolutna većina – 9.713 od ukupno 11.177. stanovnika Dubrovačke regije. Zanimljivo je da u popisu nije pomenut hrvatski jezik. Ovakvi istorijski podaci i slični primeri govore o srpskom identitetu kao delu složenog identiteta starih Dubrovčana s kojima ovi novi, nažalost, imaju malo veze. Čitajući ponovo knjigu Mata Jakšića „Dubrovnik 1941”, koja je poslužila Lordanu Zafranoviću kao okosnica za njegov čuveni film „Okupacija u 26 slika”, autor ovih redova je zaprepašćen kako se za samo mesec dana mirni, građanski Dubrovnik pretvorio u polje ustaškog bestijarijuma. Stravična scena zločina iz autobusa u Zafranovićevom filmu nije izmišljena ni preterana.

Mato Jakšić zločin u autobusu opisuje, navodeći imena i prezimena Srba povezanih žicom: „Tako vezane strpali su ih u neki autobus koji je vozio šofer Miško Morđin i poveli ih u Ston. Putem su ih tukli i mučili na sve načine. U Stonu su se ustaše dobro najeli i napili pa su tako pijani pošli, tim istim autobusom na Rudine, poklali sve ove nedužne građane koji, vezani, nisu mogli da se brane. Nekima su zabijali čavle u glavu, nekima krampom smrskali lobanju, a one koje nisu doklali dotukli su mecima u glavu. Poslije izvršenog zločina vratili su se u Ston i tamo nastavili sa pijančenjem do zore, a rano izjutra, pijani, vratili su se u grad. Tom ’akcijom’ upravljale su zloglasne ustaše Dužević, Matičević i Glavan.” Postavlja se pitanje: „Ako je ustaška ideologija NDH bila povijesna, tisućugodišnja težnja jednog naroda”, krunisana monstruoznim zločinima u logoru Jasenovac, zašto nije učinjen obračun sa svojom fašističkom prošlošću?

Intrigantna su zapažanja narodnog heroja Ante Jurjevića Baje, koji je kasnije ozloglašen u Hrvatskoj zbog neselektivnog streljanja ustaša, njihovih simpatizera i nevinih civila. U svom pismu 25. oktobra 1944. izveštava o ulasku partizana u Dubrovnik: „Narod u ovom gradu je čudan, a donekle i nerazumljiv, počev od onih gospara do pučanina, puni su svojih specifičnosti, koja je veoma bliska svim našim neprijateljima. Narod u gradu i okolini nije upoznat ni sa najosnovnijim stvarima, a naročito što se tiče naše borbe i našeg pokreta, sve promatraju kroz svoje interese, a glavna vrlina je: privijaju se svakome ulizivanjem, veliki su prijatelji Engleza, koje očekuju, jer nama Hrvatima pristupaju sa simpatijama, a Srbe smatraju neprijateljima, naročito Hercegovce. Antagonizam je vrlo jak, a Hercegovce dosta posprdno gledaju, a to je još od Jugoslavije, obzirom što su tu radili kao radnici i uvijek bili niži sloj.” Ne ulazeći u istorijsku ulogu Baje i drugova, ovo je zanimljiva karakterizacija opšteg raspoloženja Dubrovnika u sutonu Drugog svetskog rata.

Dubrovnik tako u kratkom istorijskom periodu prelazi put od prizivanja „mile Hercegovine” i srpskog jezika do omraženog faktora, kada je 1991. donela reprizu, koju je Tuđman javno obznanio: da je i NDH bila „povijesna težnja” hrvatskog naroda. Istorijskih fakata o srpskom identitetu i jeziku Dubrovnika ima nebrojivo više od ovih nekoliko ilustrovanih primera. U kontinuitetu do danas, u SANU uvek je bio poneki Dubrovčanin ili istoričar dubrovačke književnosti, a na fakultetu su dva semestra bila posvećena dubrovačkoj književnosti. Dakle, iza izjava predsednika Srbije krije se bremenita istorijska pozadina koja je isprovocirala hrvatske ekstremiste koji horski ne prestaju da galame. Odbijajući da otvore oči za kompleksnu istorijsku pozadinu grada i, u tom smislu, veći je problem što je Vučić govorio srpski, a ne samo što je govorio. Tako da su izjave Aleksandra Vučića, ne slučajno, jako odzvonile u dubrovačkom amfiteatru, a eho još osluškujemo.

Doktor

Prilozi objavljeni u rubrici „Pogledi” odražavaju stavove autora, ne uvek i uređivačku politiku lista