Pobede i prve nedaće

Napad Dvojne monarhije na Srbiju pokrenuo je Rusiju da u možda jednom od najtežih trenutaka srpske istorije stane na njenu stranu. To je pokrenulo mehanizam međunarodnih saveza. Nemačka je objavila rat Rusiji, a Francuska stala na stranu svog saveznika. Nakon kratkotrajnog oklevanja, podstaknuta nemačkim ulaskom u neutralnu Belgiju, u sukob je ušla i Velika Britanija. Mada su za Centralne sile (Nemačku i Austrougarsku) daleko važniji bili Zapadni i Istočni front, Beč se odlučio da odmah napadne Srbiju – manje iz strateških, a više iz političkih razloga, koji su tom napadu, u neku ruku, davali karakter kaznene ekspedicije. Potcenivši snagu srpske vojske, Austrougarska je time oslabila front protiv Rusije.

Naspram Dvojne monarhije stajala je zemlja u kojoj, uprkos oskudevanju u naoružanju i opremi, borbeni moral je bio visok, što je pokazala brzo i uspešno izvršena mobilizacija. Avgustovski upad nedovoljno koncentrisanih austrougarskih snaga u Srbiju završio se njihovim potpunim porazom u Cerskoj bici. Zbog iluzija o brzom završetku rata velike saveznice iz Antante (Rusija, Francuska i Velika Britanija) podstakle su Srbiju na ofanzivu prema Habzburškoj monarhiji. Početkom septembra srpski prodor u Srem pretvorio se u povlačenje sa velikim gubicima. Usledile su pozicione borbe oko Drine, ali i kratkotrajan upad srbijanske Užičke i crnogorske Sandžačke vojske u istočnu Bosnu.

Nova austrougarska ofanziva na Srbiju počela je krajem oktobra, preko Drine i Save. Srpska vojska se postepeno povlačila, dok su neprijateljske trupe i prilikom ovog napredovanja vršile zločine nad civilnim stanovništvom. Okolnosti u kojima se našla srpska vojska postale su naročito teške tokom novembra. I Beograd, prestonica zemlje, morao je biti napušten bez borbe. Mislilo se, čak i kod saveznika, da je Srbija na umoru. Preokret se desio 3. decembra. Prva armija, pod komandom generala Živojina Mišića, na planini Suvobor izvršila je kontranapad. Austrougarska vojska je bila razbijena. Kolubarska bitka je predstavljala veliku pobedu srpskog oružja, posle koje je neprijateljska armija, uz velike gubitke, isterana iz Srbije. Dve velike pobede u 1914. donele su Srbiji pažnju političara i javnog mnjenja savezničkih država.

Istovremeno sa dešavanjima na bojnom polju, Srbija je bila izložena diplomatskom pritisku velikih saveznika, koji su njene interese, u skladu sa opštim ratnim potrebama, potčinjavali nastojanjima da pridobiju neutralne države za ulazak u rat na svojoj strani. Od Srbije, koja je u velikoj meri zavisila od savezničkih kredita i materijalne pomoći, traženo je da Bugarskoj ustupi deo teritorije u Makedoniji stečene posle balkanskih ratova. Zauzvrat su joj nuđena neodređena obećanja za teritorijalna proširenja na račun Austrougarske. Ovo je za srpsku vladu bilo nedovoljno, tim pre što je dotad već uveliko uobličila svoj jugoslovenski program, ozvaničen Niškom deklaracijom 7. decembra 1914. godine. Prilikom pregovora sa Italijom i Rumunijom u vezi sa njihovim ulaskom u rat, veliki saveznici su nudili teritorije koje je naseljavalo srpsko ili, generalno, južnoslovensko stanovništvo. Pomoćnik ministra inostranih dela Jovan Jovanović Pižon, zbog brojnih pritisaka za ustupke, nazvao je tekući sukob „ratom za podelu Srba”.

Sledeća ratna, 1915. godina počela je zatišjem na srpskom frontu. Ono je trajalo sve do jeseni, uprkos zahtevima saveznika da srpska vojska preduzme ofanzivne akcije kako bi odvukla neprijateljske trupe sa drugih frontova. U oklevanju srpske vlade da to preduzme bilo je i političkih kalkulacija, ali mnogo više realnog sagledavanja stvari. Eventualno dublje prodiranje na teritoriju Austrougarske teško da je imalo izgleda na uspeh, kako zbog neizbežnih logističkih problema tako i iscrpljenosti srpske vojske i države.

Privreda Srbije je zbog sveobuhvatne mobilizacije muškog stanovništva, razaranja privremeno okupiranih oblasti i drugih posledica rata bila u lošem stanju. Vladale su velike nestašice i, što je bilo najgore, epidemije, čijem širenju je doprineo i veliki broj zarobljenika širom zemlje. Smrtnost od tifusa bila je veoma visoka, naročito krajem zime. Posledice su mogle biti i teže, da u pomoć nisu stigle brojne humanitarne misije iz savezničkih i neutralnih zemalja. Uprkos svim teškoćama i ratnom stanju, umnogome su bile sačuvane lične i političke slobode, pa je u ratnoj prestonici Nišu tekao aktivan politički život.

Iskoristivši miran period na glavnom frontu, srpska vojska je preventivno okupirala znatne delove Albanije, što se uskoro pokazalo kao dobar potez. Crna Gora, koja je sa „zagrljenom braćom” zajedno ušla u rat za „srpsku pravdu”, nije baš uvek koordinisala operacije sa srbijanskom vojskom. I u drugim pitanjima između Srbije i Crne Gore dolazilo je do povremenih, pretežno dinastičkih trvenja. Ozbiljnije teškoće Srbija je imala s velikim saveznicima.

Obećavanje velikog dela istočne jadranske obale Italiji, utvrđeno Londonskim ugovorom (nedovoljno tajnim da se o njemu ne bi načulo i u Srbiji), ogorčilo je srpsku vladu i političku javnost. Zbog jugoslovenskog programa nije bilo dovoljno to što je tim ugovorom za Srbiju (i Crnu Goru) rezervisan širok izlaz na more (do rta Planka, ispod Šibenika), što je ubrzo i ponuđeno srpskoj vladi prilikom pregovora za ustupke Bugarskoj. Uprkos svom staranju Antante u Sofiji, Centralne sile su imale mnogo više prostora za pridobijanje Bugara koncesijama na srpski račun. Vojni položaj Srbije zapravo je bio presudno izmenjen usled ruskih povlačenja na Istočnom frontu. Ona su Nemačkoj i Austrougarskoj omogućila jači diplomatski pritisak na balkanske države i koncentrisanje velikih vojnih snaga na tom prostoru.