Matematički institut SANU domaćin međunarodne konferencije iz istorije i filozofije matematike

Od 11. do 13. novembra u Matematičkom institutu Srpske akademije nauka i umetnosti održana je 34. po redu interdisciplinarna međunarodna naučna konferencija „Novembarski susret o istoriji i filozofiji matematike“ (Novembertagung on the History and Philosophy of Mathematics). Reč je o uglednoj konferenciji sa dugom tradicijom koja već duže od tri decenije prevashodno okuplja istraživače u ranim fazama karijere (doktorande i postdoktorande) iz oblasti istorije, filozofije i zasnivanja matematike i srodnih disciplina. Konferencija svake godine pruža priliku mladim naučnicima da predstave i prodiskutuju svoje ideje i rezultate svojih istraživanja u podsticajnom okruženju, podele svoja iskustva i savete sa iskusnim i već etabliranim stručnjacima, te da izgrade mrežu poznanstava i ostvare saradnju sa kolegama iz čitave Evrope i sveta.

Zahvaljujući „Novembarskom susretu”, Matematički institut SANU i naš glavni grad bili su domaćini velikom broju istraživača iz vodećih naučnih centara poput Oksforda, Sorbone, École Normale Supérieure, Scuola Normale Superiore di Pisa, Berlinskog univerziteta, Poenkareovog arhiva, Maks Plank instituta za istoriju nauka, Matematičkog instituta u Utrehtu, Frojdentalovog instituta, Institut de mathématiques de Jussieu, École Polytechnique, ciriškog ETH, Instituta za filozofiju Češke akademije nauka, …

Izbor Matematičkog instituta SANU za domaćina skupa bio je prirodan budući da je reč ne samo o institutu od nacionalnog značaja za Republiku Srbiju već i o referentnoj instituciji koja od osnivanja 1946. godine ostvaruje zapažene rezultate u naučnim istraživanjima iz oblasti kojima je posvećen i Novembertagung. Budući da je jedan od glavnih ciljeva okupljanje i povezivanje što većeg broja inače malobrojnih specijalizovanih istraživača u oblasti istorije, filozofije i zasnivanja matematike širom sveta, tematski okvir svake konferencije po pravilu nije isključiv već što šire koncipiran, u skladu sa preporukama Međunarodne komisije za istoriju matematike (ICHM) pri Međunarodnoj matematičkoj uniji kao krovne institucije zadužene za promovisanje i popularizaciju izučavanja svih aspekata istorije matematike.

Iz tog razloga je međunarodni Organizacioni odbor u sastavu Saša Popović (Matematički institut SANU, predsedavajući konferencije), Marija Šegan-Radonjić (Matematički institut SANU), Frederike Liven (Sorbona) i Pol-Emanuel Timotei (Francuski nacionalni centar za naučna istraživanja – CNRS, Laboratoire SPHERE i Univerzitet grada Pariza) odlučio da tema ovogodišnjeg skupa bude „Povezivanje starog i novog: presek savremenih istraživanja u istoriji i filozofiji matematike“, a gotovo četrdeset od rekordnih, preko sedamdeset inicijalno prijavljenih učesnika sa čak četiri kontinenta, iz Evrope, Azije, Severne i Južne Amerike, svojim prilozima  je pokrilo široki dijapazon otvorenih pitanja i problema, u rasponu od antičke do savremene matematike i logike, sa posebnim osvrtom na nove pristupe njihovom proučavanju.

Tako su, primera radi, na konferenciji mogla da se čuju izlaganja o interakcijama između istoriografije i filozofije matematike u 19. i 20. veku, o integralnom uporednom proučavanju istorije matematike i istorije fizike, o mogućnostima koje savremene digitalne tehnologije pružaju istoričarima matematike i nauka, o značaju uvida savremenih kognitivnih nauka za filozofiju matematike, posebno u kontekstu pitanja o karakteru matematičkog znanja i razvoju matematičkih kompetencija, ali i o ulozi Beograda u transmisiji matematičkih rukopisa otomansko-arapske provenijencije u 16. i 18. veku, logici matematički lepog, pa čak i kritičkom preispitivanju specifičnih društvenih i akademsko-institucionalnih pretpostavki na kojima počivaju savremena istorija i filozofija matematike.

Učesnici su takođe govorili i o matematici Stare Kine (Liu Huijev komentar iz trećeg veka najvažnijeg kineskog matematičkog spisa, takozvanih „Devet poglavlja”), Indije (matematika u Sulvasutrama) i Bliskog istoka (staropersijski kodeksi posvećeni teorijskoj i praktičnoj geometriji), ali i o Njutnovim, Bolcanovim, de Omerikovim i Bonetovim doprinosima matematičkoj analizi, o istoriji algebre, teorije skupova i vektorskog računa, o Tjuringovim doprinosima teoriji izračunljivosti i numeričkoj analizi, kao i o transformaciji aksiomatskih pristupa zasnivanju euklidske geometrije, od Antike preko Srednjeg veka, pa sve do 1830-ih godina i uvođenja neeuklidskih geometrija u radovima N. I. Lobačevskog i J. Boljaja.

Plenarna predavanja na konferenciji su održali prof. Vinćenco Derizi (Francuski nacionalni centar za naučna istraživanja – CNRS i Maks Plank institut za istoriju nauka u Berlinu – MPIWG), prof. Ojstin Linebo (Univerzitet u Oslu i Norveška akademija nauka i umetnosti) i prof. Hoze Fereiros (Univerzitet u Sevilji i Međunarodna akademija za filozofiju nauke u Briselu).

Savetodavni naučni odbor konferencije bio je sastavljen od uglednih matematičara, logičara i filozofa iz Srbije, profesora Filozofskog i Matematičkog fakulteta Univerziteta u Beogradu i rukovodilaca naučno-istraživačkih seminara Matematičkog instituta SANU (M. Arsenijević, M. Božić, S. Vujošević, Z. Marković, Ž. Mijajlović, M. Rašković i V. Todorčević) i eksperata iz inostranstva: prof. emerita Dž. Barou-Grin, predsednica Izvršnog odbora Međunarodne komisije za istoriju matematike (Velika Britanija i Nemačka), prof. T. Zauer, jedan od osnivača Novembertagungen i rukovodilac Istraživačke grupe za istoriju matematike i prirodnih nauka Matematičkog instituta Gutenbergovog univerziteta u Majncu (Nemačka), prof. K.  Šemla, istaknuti savetnik Francuskog nacionalnog centra za naučna istraživanja i počasni gostujući profesor Britanske akademije na Univerzitetu u Edinburgu (Francuska i Velika Britanija) i prof. Z. Šikić, naučni savetnik Centra za logiku i teoriju odlučivanja Sveučilišta u Rijeci (Hrvatska). Svi radovi saopšteni na konferenciji su bili podvrgnuti rigoroznom postupku dvostruke recenzije od strane međunarodnog recenzentskog tima.

Rad skupa su finansijski podržali Ministarstvo nauke, tehnološkog razvoja i inovacija Republike Srbije, Međunarodna komisija za istoriju matematike (ICHM), Britansko društvo za istoriju matematike (BSHM) i Istraživački resor za istoriju i didaktiku matematike (RT HiDiM) Francuskog nacionalnog centra za naučna istraživanja (CNRS). Već je odštampan zbornik saopštenja u izvodu, a u planu je i objavljivanje izabranih priloga u Zborniku radova Matematičkog instituta SANU (gl. urednik akademik Stevo Todorčević).