Mora doći do nacionalnog pomirenja

Moram da pohvalim tekstove gospodina Vujadina S. Gudelja objavljene u „Politici”, koji se tiču objašnjenja politike i sudbine četničke organizacije (Ravnogorskog pokreta) Draže Mihailovića za vreme Drugog svetskog rata. Njegov najnoviji dopis „Četnički odredi i kolaboracionisti” važan je za objašnjenje zašto mora doći do nacionalnog pomirenja.

Istakao bih slučaj velikog rodoljuba i borca za slobodu četničkog majora Radoslava Đurića. Sa svojim četnicima više puta u toku rata odbijao je da izvrši Dražina naređenja jer ih nije smatrao korisnim za opštenarodnu oslobodilačku borbu, a posebno ona koja su kompromitovala četničku borbu. Protestovao je zbog saradnje pojedinih četničkih vođa (Uroš Drenović, Jezdimir Dangić, Rade Radić...) s Nemcima u ofanzivama protiv partizana, kao i zbog četničkih zločina iz 1943. nad nedužnim hrvatskim i muslimanskim narodom, učinjenih u osvetničkim pohodima.

O Đurićevom patriotizmu govore činjenice da su on i četnici 1941. zajedno s partizanima podigli ustanak u Srbiji protiv nemačkog okupatora. Pukovnik Mihailović mu je tada poverio komandu nad svim četničkim snagama u slivu Zapadne Morave, a zatim su zajedno s partizanima vršili opsadu Kraljeva početkom oktobra 1941. Posle opšteg napada četnika na partizane 2. novembra 1941. dobija naređenje od Mihailovića da napadne partizane s leđa i zauzme Čačak, u kome su se nalazili. Odbio je da izvrši ovo naređenje rekavši da ne želi otpočinjanje bratoubilačkog rata. O tome je svedočio na suđenju Draži Mihailoviću (jun 1946), gde je na pitanje predsednika suda „Zašto niste izvršili to naređenje Mihailovića?” odgovorio: „Nije se moglo izvršiti kada smo vodili jednu veliku borbu sa okupatorom, gde su bile i zajedničke kolone, i zajedničke ambulante i zajednički lekovi, i izmešane jedinice. Nije se moglo nikako dopustiti da se u toku borbe sa okupatorom napadne jedna ustanička strana, jer su borci i jedne i druge strane bili za saradnju.”

Uložio je velike napore da dođe do pomirenja i ponovne zajedničke borbe protiv okupatora, pa je na svoju ruku poslao pismo partizanskoj vrhovnoj komandi u Užicu. Kao četnički oficir i glavni delegat učestvovao je u svim pregovorima s partizanima o prestanku sukoba. Dogovorili su se o formiranju mešovite istražne komisije koja je trebalo da sprovede istragu ko je kriv za izbijanje sukoba i sud koji će suditi krivcima, zatim o razmeni zarobljenika. Primirje je nastupilo 21. novembra 1941, u poslednji čas za četnike jer bi svi bili likvidirani ili izbačeni sa Ravne Gore. Kad je sporazum potpisan Dragiša Vasić (osnivač i ideolog ravnogorskog pokreta) zahvalio se Đuriću priznanjem: „Vi ste nas spasili!”

Poslednji kontakt s partizanima imao je 27. novembra 1941. u Pranjanima, kad je bio na čelu mešovite komisije za utvrđivanje krivaca za početak sukoba. Početkom 1942. Draža ga šalje u istočnu Bosnu gde se u Bratuncu sreće sa Jezdimirom Dangićem (bosanski četnički komandant), i uskoro izveštava Dražu da je Dangić zbog pregovora s Nemcima postao kompromitovan u narodu i da ga ljudi napuštaju. Iako je s Dangićem vodio velike bojeve protiv ustaša i spasao mnogo srpskih izbeglica koje su bežale ispred ustaškog noža Francetićeve Crne legije, prebacujući ih preko Drine, ipak ga je krivio zbog nepotrebno izvršenog pokolja nad katoličkim i muslimanskim stanovništvom. Kritikovao je i ostale vođe bosanskih i hercegovačkih četnika što su se kod italijanskog i nemačkog okupatora legalizovali kao antikomunistička narodna milicija služeći okupatoru u izvršavanju najgorih zadataka prema vlastitom narodu, i da su na taj način izgubili svoj primarni zadatak – oslobođenje zemlje i naroda od ropstva.

A 27. novembra 1943. osudio je zaključivanje ugovora koji su Jevrem Simić (špijun Gestapoa) i Nikola Kalabić (komandant Gorske garde) potpisali s Nemcima o zajedničkoj borbi protiv partizana, jer je naneo veliku ljagu četničkom pokretu kao oslobodilačkom i antifašističkom. Posle toga, na osnovu izveštaja šefa britanske misije pukovnika Bejlija i Čarlsa Robertsona na Teheranskoj konferenciji (1. decembra 1943) doneta je odluka velikih sila (SAD, SSSR i Velike Britanije) da se partizani priznaju kao jedina antifašistička vojska koja se bori protiv okupatora u Jugoslaviji.

Po prelasku u partizane, Đurić postaje komandant Južnomoravske divizije NOVJ i sa saborcima učestvuje u oslobađanju Srbije od okupatora. Nakon kraljevog govora 9. septembra 1944. radio je na mobilizaciji doskorašnjih četnika u partizane po čitavoj Južnoj Srbiji, gde je skoro 10.000 četnika prešlo u partizane i učestvovalo u proboju Sremskog fronta i konačnom oslobođenju Jugoslavije. Mnogi od njih položili su živote za slobodu svoje domovine i na taj način opravdali svoj četnički antifašizam. Među njima je bio i moj rođeni deda po majci Vojislav Jović. Eto, zbog tih ljudi mora doći do nacionalnog pomirenja.

Miomir Garašanin,
Beograd