Streljani na Jezavi dobijaju spomenik nakon 80 godina

Smederevo – Osam decenija navršilo se otkako su na obali reke Jezava u Smederevu, kod ušća u Dunav, ubijeni Smederevci koje su partizanske vlasti prekim sudom proglasile izdajnicima i saradnicima Nemaca. U noći 16. i 17. oktobra 1944. počela su hapšenja, a potom i ubijanja imućnijih domaćina, sveštenika, intelektualaca, mladeži i antikomunista, a masovna pogubljenja od strane Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije trajala su do polovine novembra. Egzekucije su izvršavane noću, a takvih jezivih noći kraj Jezave bilo je dvadesetak, prema tvrdnjama istoričara.

Uhapšeni su odvođeni iz svojih kuća kroz grad samo u donjem rublju, noseći na grudima table sa natpisima koji su ih označavali kao narodne neprijatelje i ratne profitere. Pojedinačna ubistva su nastavljena sve do marta 1945. godine. Do danas nije utvrđen tačan broj pogubljenih. Prema nekim izvorima reč je o oko 200 Smederevaca, ali ima i tvrdnji da je ubijeno čak između 600 i 1.500 ljudi. Profesor Nebojša Jovanović, autor knjige „Samrtna jesen smederevska”, smatra da je taj broj žrtava preuveličan jer je u ono vreme Smederevo imalo desetak hiljada stanovnika. U svojoj knjizi pobrojao je 162 imena, dok se 242 građana vode kao nestali, a mnogi su stradali na drugim stratištima, smatra on. Koliko god da ih je ubijeno, a to nije utvrdila ni komisija formirana 2002. godine, stradali su bez prava na suđenje, bez grobova.

Nekolicina građana Smedereva već tri decenije svakog novembra okuplja se na ovom stratištu gde se služi opelo žrtvama. Predvođeni Udruženjem „Jezava” odavno apeluju na gradske vlasti da se na ovom mestu napravi neka vrsta spomen-obeležja u znak sećanja prema sugrađanima koji su svirepo ubijeni. Danas na mestu stradanja stoji samo drveni krst poboden u zemlju, a okolo njega „buvlja pijaca”. Još jeziviji prizor zatačen je ovih dana – krst je dospeo na drvo koje se nalazi na tom mestu, a nije poznato da li je prodavcima na buvljaku smetao ili ga je neko stavio na „bezbednije” mesto. Učesnici pomena zatekli su i gomilu smeća.

Priča je dodatno zakomplikovana, barem u javnosti, planovima za izgradnju marine koja se nalazi baš preko puta stratišta. Kako su iz „Jezave” tvrdili, Plan detaljne regulacije predviđa da na ovom mestu bude benzinska pumpa namenjena plovilima. To bi značilo da će se cisterne ukopavati među kosti žrtava, smatraju u ovom udruženju.

Dileme za „Politiku” razrešava gradonačelnica Smedereva Jasmina Vojinović, koja kaže da predstoji sastanak sa Agencijom za upravljanje lukama na ovu temu, te da ona smatra da nije baš to mesto predviđeno za pumpu.

– U suprotnom, grad to neće dozvoliti i tražiće se drugo rešenje – tvrdi Vojinovićeva.

Ona najavljuje izgradnju spomen-parka sa prigodnim spomenikom stradalima, već u idućoj godini. Projekat je, kako saznajemo, već završen, a o detaljima će javnost tek biti upoznata, tvrdi gradonačelnica.