Ranjeni i zaboravljeni spomenici Kozarske Dubice

Kozarska Dubica – Među tri opštine koje su u Drugom svetskom ratu, proporcionalno broju stanovnika, najviše postradale je Bosanska, a sada Kozarska Dubica, malo mesto na Uni u Republici Srpskoj, blizu ustaškog logora Jasenovac, na čijoj teritoriji je stratište Donja Gradina. Na spisku ubijenih u masovnim zločinima ustaša je 16.155 Dubičana ili 53 odsto stanovnika. Među njima je 4.149 mališana mlađih od 14 godina.

U nemačko zarobljeništvo oterano je 21.037 žitelja tadašnjeg kotara Bosanska Dubica. Bez obzira koliko su ove brojke tragične, a posledice i danas vidljive u opustošenim selima, praznim kućama i celim porodicama izbrisanim iz matičnih knjiga, obeležja na veliko stradanje su zapuštena i zaboravljena, prepuštena vremenu koje ih svakodnevno razgrađuje.

Vidljivo je to na mnogim mestima, a ponajviše u Parku narodnih heroja, na raskrsnici puteva, u centru Dubice. Ispod stogodišnjih platana, spomenici oslobodilaca iz dva rata, četrnaest iz Drugog svetskog zajedno sa pesnikom Skenderom Kulenovićem i Milanom Tepićem, poslednjim narodnim herojem Jugoslavije. Čame u osami i zaboravu, u gomili lišća. Dele sudbinu mnogih obeležja slavnog vojevanja i velikog stradanja srpskog naroda.

U stroju, i tišini, heroji Kozare, Boško Šiljegović, Stojan Grujičić Jaruga, Nikola Luketić, Nikola Radulović Kojo, Avdo Ćuk, Milan Premasunac, Milan Pilipović, potom prvi partizanski pilot Franjo Kluz, Fadil Šerić i sa njima Jovo Bijelić, Joja sa Kozare, junak iz priča Branka Ćopića i filmova Veljka Bulajića. Rođen je u dubičkom selu Jasenje 1914. Godine, a preminuo 1986. godine.

Dve biste sa postamentima su oskrnavljene, imena heroja nestala, a zaborav, kaže za „Politiku” Perica Bundalo, brat narodnog heroja Milana Tepića, prekrio je imena i poruke, negde u debelom sloju jesenjeg lišća.

Skenderova bista u bronzi, ranjena je u poslednjem ratu, za vreme bombardovanja iz Hrvatske 1995. godine. Niko se nije setio da bistu rekonstruiše i popravi, požalili su nam se dubički antifašisti. Milorad Bukva, predsednik SUBNOR-a Kozarska Dubica, požalio se i na neprihvatljiv odnos ove sredine prema važnim tekovinama.

„U Slabinji su ukradene dve biste, a stara lipa je pala na spomenik žrtvama fašizma u ovom mestu. Svima koji imaju novac, vlast i uticaj, uporno ukazujem na problem, ali to niko ne uvažava. Zaboraviti svoje i nepoštovati njihova dela, veliki je greh,” smatra Bukva.

O Skenderu Kulenoviću, čije su literarne zasluge nemerljive, u knjizi „Kratka istorija srpske književnosti” Jovan Deretić je napisao da su njegovi stihovi pisani u ratu za slobodu, potekli sa narodnih usmenih vrela. Najbolja, najslavnija od njih „Stojanka majka Knežopoljka”, jezički je oblikovana po modelu narodne tužbalice. Ali ona je više poziv na osvetu, slavljenje slobode i života nego jadikovka majke što je izgubila tri sina u neprijateljskoj ofanzivi,” napisao je Deretić, rekavši da vizija pobede izvire iz iskonske vere čoveka u obnoviteljsku snagu prirode, u neuništivost života.

Dubički pesnik Milinko Mišo Petrović kaže da je rana na Skenderovim grudima zapravo ožiljak na duši celog naroda Kozare i Potkozarja, a ponajviše Stojanke majke Knežopoljke, na bronzanoj straži, na gradskom groblju Urije. Njena spomen-kosturnica izgrađena je 1974. godine. Autor je vajar Stanko Jančić, učenik čuvenog Antuna Augustinčića. Platforma je pravougaonog oblika omeđena zidom od cementiranog kamena, sa stilizovanom skulpturom, majke izbeglice, na kubičnom postolju obloženom malom kaldrmom, visine pet metara. Memorijal „Betonski zid” sa nekoliko figuralnih nepravilnih ornamenata, koji s leve strane prikazuje podignuto oružje i oruđe na crvenoj pozadini, u sredini stilizovani plamen, a desno, apstraktne crne figure na smeđoj pozadini i tekst, gotovo u stilu grafita, u prvom planu. „Ovde je ustaški zločin 1942. godine zaustavio 1.600 srpskih života na putu ka slobodi. Stojanka majka Knežopoljka bdije nad njima.”

Spomen-kosturnica je zapuštena, daleko od pogleda, dostupna samo onima, kažu sagovornici „Politike” na dubičkim ulicama, koji sa namerom i snažnom željom dođu u ovaj grad i potraže monumentalni spomenik heroine iz Knešpolja i sa Kozare.

Ptica u ruci žene, na postamentu od moštaničkog kamena, u istom parku, u Kozarskoj Dubici, simboliše ljubav i prijateljstvo. Ona podseća na dvanaest bratskih gradova bivše Jugoslavije koji su se međusobno pomagali, a omladina negovala prijateljstvo, igrala u istom kolu, nastupala na priredbama, učestvovala na radnim akcijama. Ovaj jedinstveni spomenik, rad akademskog vajara Alije Rešića iz Prijedora, podignut je 1979. godine. Žena nosi svet, ona predstavlja pojam uzvišenosti, čistoće i savršenstva, jednom je prilikom objasnio je Rešić koji je najveći deo svoga stvaralaštva posvetio ženi. Žena sa pticom i sada je zagledana u nebo i sunce, ali su nestale ploče sa imenima i uspomenama bratskih gradova. Poruka je izbrisana a neimare u ovom malom mestu na Uni, pobedili nemar i zaborav.

Obešeni na platanima

Vreme je takođe razgradilo spomen-obeležje u parku heroja, na kojem su teško vidljiva slova žrtava i događaja. Betonska podloga je polomljena. „Ovde na platanima, 20. novembra 1944. godine, pod zločinačkom ustaškom omčom, ugasili su se životi rodoljuba našeg mesta. Babić Berta (80), Bejtović Zehra (23), Jahić Murisa (17), Kraos Stjepan (36), Kraos Ivan (70), Mataruga Koviljka (17), Ornek Stjepan (25), Ornek Anka (32), Ornek Viktorija (16), Ornek Anđelka (18), Pezić Maida (19), Šerić Bahrija (21), Šiljegović Nevenka (37), Šubarić Slavko (57), Šubarić Anka (50). Bila je beskrajna njihova ljubav za slobodom. Septembra 1984. godine, mesne organizacije SSRN Bosanska Dubica.”