San o slobodi Miloša Bajića

Za kraj bogate sezone – Miloš Bajić! U proteklih jedanaest meseci u Galeriji Matice srpske družili smo se sa delima Paje Jovanovića, Gustava Klimta, Vase Pomorišca, Uroša Predića, Save Sekulića, Ilije Bašičevića Bosilja, Alfonsa Muhe i Predraga Đakovića, i videli novu stalnu postavku, a sada ćemo imati čast da ovu godinu ispratimo i u novu uđemo uz obilje radova ovog našeg velikana apstraktnog izraza. I to prvi put u ovom izložbenom prostoru u Novom Sadu.

Na predlog umetnikovih naslednika, kćerke Jesenke i sina Darka, i uz podršku sinovca Mrđana, ovaj projekat, čiji je kustos Luka Kulić, umetnički direktor Galerije Matice srpske, realizuje se u ovom prostoru od pre neki dan. Na reprezentativnoj izložbi pod nazivom „Miloš Bajić. San o slobodi” nalazi se, kaže Kulić, više od sto umetnikovih radova iz različitih muzejskih kolekcija: Narodnog muzeja Srbije, Muzeja savremene umetnosti u Beogradu, Vojnog muzeja, Zadužbine Branka Ćopića u Srpskoj akademiji nauka i umetnosti, Savremene galerije u Subotici, Savremene galerije umetničke kolonije Ečka u Zrenjaninu, Galerije likovne umetnosti poklon-zbirke Rajka Mamuzića, Galerije „Rima” i Osnovne škole „Nikola Tesla” u Bačkoj Topoli. Izloženi su i brojni radovi iz privatnih kolekcija porodične zaostavštine.

Život i stvaralaštvo Miloša Bajića specifični su i na to je ukazano i u pratećem materijalu – u detinjstvu se suočio sa gubitkom roditelja i izgnanstvom, zatim je u mladosti bio u zarobljeništvu u koncentracionim logorima Banjica, Mauthauzen i Ebenze, da bi nastavio borbu protiv političkog oblikovanja likovnog stvaralaštva u posleratnom periodu kao član umetničkih pokreta „Samostalni” i „Decembarska grupa”, uz umetnike poput Lazara Vujaklije, Lazara Vozarevića, Miodraga B. Protića i Stojana Ćelića. O Bajićevoj društvenoj angažovanosti i nezadovoljstvu političkim prilikama svedoči i podatak da ga je njegova profesorka, slikarka Beta Vukanović neretko opisivala izrazom „taj buntovnik”.

Međutim, u svim nedaćama uspevao je da iznađe motiv i snagu za koračanje napred, pokušavajući da se kroz umetničko izražavanje oslobodi traumatičnih događaja i prizora. Ipak, kako ističu iz Galerije Matice srpske, njegov opus nisu obeležile isključivo mračne teme boravka u logoru, već on u srpskoj umetnosti ostaje upisan kao naš prvi apstraktni slikar, koji do apstraktnog izraza dolazi pedesetih godina prošlog veka, dok mu boravak u Parizu dodatno širi vidike.

U tom smislu, kako objašnjava naš sagovornik, koncept izložbe apostrofira i povezuje tragičnu sudbinu ratnih godina i njegove potonje apstraktne radove koji su označili osvajanje slikarskih sloboda, sa posebnim akcentom na šezdesetak originalnih crteža koji su nastali u periodu njegovog zatočenja u Mauthauzenu i šezdeset slika stvorenih tokom celokupnog perioda njegovog stvaralaštva.

– Pokušali smo da izbegnemo okvir retrospektivnog i hronološkog prikaza umetničkog opusa Miloša Bajića s obzirom na to da je takav prikaz već rađen, pa smo se opredelili da se kroz nekoliko punktova/celina tematski predstavi slojevitost ali i dualitet Miloševog stvaralaštva u odnosu između ratnog nasleđa i otvaranju ka slobodi stvaralaštva kroz apstraktno slikarstvo. Nit koja povezuje izložbu je Milošev „San o slobodi” koji je sanjao i u logoru ali i nakon povratka u Beograd, gde sloboda kao pojam predstavlja višestruki značaj za njegovu ličnost i delo – priča kustos, dok na naš predlog da izdvoji neke od ikoničkih radova kaže:

– Jako je teško navesti pojedinačna dela koja se samostalno izdvajaju od ostalih. U tome je i Bajićeva veličina, što celine odnosno manji ciklusi koherentno zrače kao grupe – slike iz Mauthauzen ciklusa, kompozicije u crvenom / zelenom / svetlom / tamnom, kosmičke simfonije itd. Mislim da publika ima izuzetnu priliku da na ovoj velikoj izložbi pronađe svoj omiljeni umetnički rad, a da im se ne sugeriše kakav bi njihov izbor trebalo da bude.

Kako je saopšteno, jedan od ciljeva izložbe je i da Bajićeva životna priča i umetnički opus kod publike podstaknu svest o mogućnosti promene društvenih okolnosti kroz probuđenu želju za slobodom, a kada govorimo o nekom novom čitanju njegove umetnosti u aktuelnom trenutku, Kulić poručuje da svako (novo) vreme nudi novi prostor za analizu.

– Budući da je konvencionalno prepoznat kao jedan od prvih apstraktnih slikara sa ovih prostora, Bajićevih delo je možda radije bilo razmatrano na nivou likovnosti njegovog slikarstva i uticaja na druge umetnike srodnih izraza i afiniteta. Međutim, lični i umetnički narativi koje čitamo nude nam mogućnost da kroz njegov život i rad promišljamo stvarnost našeg vremena, kroz univerzalnost poruka i jezika umetnosti kao i društvenog konteksta koji se na neki način ponavlja – zaključuje on.