Sto godina poništavanja

O stogodišnjici smrti nobelovca Anatola Fransa i 180. godišnjici njegovog rođenja, možemo se upitati šta čini slavu jednog pisca i, još više, šta čini da zvezda njegove slave zađe.

Tananog ironičara, vrhunskog stilistu, romansijera, književnog kritičara, Fransa je odlikovao artizam i zanatska dorađenost prethodnika parnasovaca kao što su Gotje i Banvil. Iako u njegovom delu maksima „umetnost radi umetnosti” uporno odjekuje, Frans je izašao iz kule od slonovače tokom afere „Drajfus” i stao na stranu progonjenog oficira, kao i Zola, osuđujući antisemitizam kao što je osuđivao „kolonijalno varvarstvo”. Divili su mu se levi intelektualci s kojima je bio u Ligi za ljudska prava, ali i Šarl Moras, ljuti politički protivnik sa monarhističke desnice, koji mu je priznavao književnu veličinu, talenat pripovedača, ali i opisivao ga kao štetnog po društvo, „duhovnog sofistu”.

Bio je miljenik pariskih literarnih salona, dendi kolekcionar umetnina i bibliofil – njegov dom bio je muzej antičke skulpture i starih knjiga, a smisao za ironiju nije ga napuštao ni kao kolekcionara – voleo je da među originalne predmete umeša falsifikate. Frans je tvorac neologizma ksenofobija u francuskom i srpskom jeziku, pa nije čudo što je jedan od prvih izdavača kod nas bila Socijalistička knjižara, 1910. izdajući „Na kapiji budućnosti”, u prevodu Radivoja Karadžića.

Frans je bio omiljen u Srbiji, i nije se znalo ko ga više voli, čitaoci ili kritičari. U članku iz 1905. godine Jovan Skerlić, pišući o najčitanijim piscima „zapadne lepe književnosti” u Srbiji, Fransa stavlja pored Igoa i Dodea, Mopasana, a tek za njima dolaze Šiler i Bajron. U časopisu „Delo” je 1913. godine roman „Taida” objavljivan u nastavcima, a 1914. je Fransa u Beogradu igrala francuska pozorišna trupa. Usred Velikog rata objavljeno je više njegovih romana i pripovedaka, u slobodnom Beogradu 1915. dva naslova, i iste godine u Nišu, pa čak i 1917. u Solunu, Književnost, izdate knjige bile su deo pobede, ne samo nad neprijateljem, već i nad ratnim strahotama. Objavljujući ga solunski ratnici osetili su u njegovom delu ono što će sâm Frans reći godinu dana nakon dobijanja Nobelove nagrade, 1922: „Verujemo da ginemo za otadžbinu, a ginemo za industrijalce”-

Iste godine posetio ga je Miodrag Ibrovac, prevodilac, romanista, profesor, i napisao o tome članak u „Srpskom književnom glasniku”. Bilo je to poklonjenje srpske inteligencije Anatolu Fransu, poput poklonjenja Jovana Maksimovića, prevodioca i znalca ruske književnosti, Tolstoju u Jasnoj Poljani 1909. godine.

Rano je Frans stigao do nas, 1895, kada je u „Brankovom kolu” objavljena pripovetka „Crni hlebovi”, a u svojoj pedeset i prvoj godini nije bio ni u Akademiji niti nobelovac. Gotovo kompletan opus u Srbiji je preveden do Drugog svetskog rata, ali je kao i u njegovoj Francuskoj, danas vrlo malo novih izdanja i čitalaca. Spomenimo ovde samo jedan njegov roman, napisan 1912. godine, „Bogovi su žedni”, izdat 1921. u prevodu Dimitrija P. Jovanovića, pesnika, književnog kritičara i prevodioca Bodlera i Remboa.

Frans je hteo da napiše roman o inkviziciji, ali je napisao roman o usponu osrednjeg slikara u vreme Francuske revolucije, mladiću koji postaje sudija revolucionarnog prekog suda, o teroru jakobinaca i giljotini. Solženjicin je to pre Solženjicina. Ista jakobinska giljotina pašće na Fransovo delo, a prelomni trenutak je njegovo protestno pismo iz 1922. poslato boljševicima u Moskvu: „U ime čovečnosti, u ime viših interesa čovečanstva, nemojte više nad svojim političkim protivnicima sprovoditi dela koja bi mogla biti tumačena kao osveta”. Još u mladosti protivio se nasilnom preuzimanju vlasti, osudivši i Parisku komunu, a pored toga bio je antropološki pesimista i malo verovao u mogućnost da se ljudska priroda promeni ideološkim inženjeringom.

Dve godine kasnije, nekoliko dana nakon državne sahrane ovog nobelovca koga je ispratio ceo Pariz, Andre Breton i Aragon, osnivači književnog pokreta nadrealizma, objavljuju nekrolog pod naslovom „Leš”, u kome Fransa optužuju za osrednjost, službu kapitalizmu, nazivajući ga policajcem. Bretonov književni nadrealizam nije dao gotovo nikakve plodove, za razliku od istog pokreta u slikarstvu. Opijenost trockističkom pogledom na svet i staljinistički maniri udaljili su do te mere od njega sve talentovane pisce prvobitno bliske nadrealizmu da su oni objavili 1930. pamflet pod istim naslovom, ali je ovaj put „Leš” bio sâm Breton, a potpisnici blistavi Keno, Bataj, Prever. Iako Breton nije imao težinu kao pisac, bio je veoma uticajan u levim kritičarskim krugovima koji će formirati mišljenje šire publike tokom celom dvadesetog veka.

Nije to jedini razlog pomračenja Fransove slave i smanjenja čitanosti. Artizam, skepsa, ironija, filozofska refleksija padaju u senku fragmentarne naracije, eksperimentalnih tehnika poput Džojsovih. I kao što je srpski nadrealizam pomognut ideologijom napadao pesništvo tri mrtva pesnika, udaljavajući ih od publike i školskih programa, tako je i Anatol Frans pod udarcima Bretona i Lukača polako nestajao sa horizonta kako francuske, tako i srpske publike. Vreme poništavanja plemenite upitanosti nad svetom čini se da je prošlo nakon jednog stoleća.