Pobratimi se ne sukobljavaju

Život pesnika Sime Milutinovića Sarajlije (1791–1847), jednog od začetnika srpskog umetničkog epskog pesništva, bio je ispunjen mnogim borbama, putovanjima, susretima s najznačajnijim ličnostima Srbije i Crne Gore, kao i poznanstvima s mnogim slovenskim i nemačkim kulturnim velikanima. Za zbivanja u kulturi Srbije u prvoj polovini 19. veka zanimljiv je njegov odnos s Vukom Karadžićem. Sprijateljili su se u Beogradu 1811. godine, kada je Sima nakon završene gimnazije u Segedinu postavljen za učitelja Velike škole. Naime, u to vreme se javila potreba za nastavnicima jer su neki profesori napustili Veliku školu, a njen organizator i upravitelj Dositej Obradović je umro. Vuk, iako četiri godine stariji od Sime, bio je neko vreme njegov đak. Međutim, odnos njih dvojice bio je drugarski i toliko srdačan da su se pobratimili. Ta bliskost trajala je doživotno, donevši Simi ogromnu dobrobit.

Životno delo Sime Milutinovića je epski spev „Serbijanka”, gde je opevao istoriju Prvog srpskog ustanka, u kojem se aktivno borio. Ovo delo, objavljeno 1826. u Lajpcigu, skrenulo je pažnju istaknutih književnika, Getea, Grima, Mickjeviča, Šafarika i drugih. U prvo vreme naslov dela trebalo je da bude „Serbijada”, po ugledu na Homerovu „Ilijadu”, ali se ipak odustalo od tako preambicioznog naslova. Milutinovićev spev je velikog obima i u izdanju Srpske književne zadruge iz 1993. stihovi ovog dela objavljeni su na 512 stranica. Za današnjeg čitaoca ovo štivo je veoma teško za razumevanje, pa je zato malo poznato širem čitalištu. Ovo dokazuje čak oko 2.150 napomena koje je priređivač dodao na kraju teksta kako bi delo učinio jasnijim. Rečnik manje poznatih reči obuhvata 42 stranice petitom i sadrži više stotina reči.

Milutinović je pisao sopstvenim pravopisom ne obazirući se na tada nepriznati Vukov pravopis koji se u to vreme potiskivan od pristalica srpsko-staroslovenskog jezika. Međutim, u vreme kad se „Serbijanka” pojavila, njen jezik i pravopis bili su jasni i prihvatljivi školovanim srpskim čitaocima, od kojih je velika većina živela na tlu današnje Vojvodine i ruskih provincija u koje su se Srbi doselili nakon sloma Karađorđevog ustanka. Jedini pretplatnik „Serbijanke” iz Srbije bio je knez Miloš sa 100 naručenih primeraka dela. Štampanje ovako obimnog dela u Lajpcigu zahtevalo je velika novčana sredstva, do kojih je Milutinović došao zahvaljujući izdašnim donacijama srpskog trgovca Jovana Riznića iz Odese i požrtvovanog prijatelja Hristofora Hadži-Joanovića iz Vidina, kome je pesnik posvetio svoje delo.

U prvoj polovini 19. veka centar srpske kulture bila i Pešta, u kojoj su živeli prvi srpski književnici, među kojima i Milovan Vidaković i Jovan Hadžić, i gde je osnovana Matica srpska. Vodeći srpskih intelektualci, crkveni velikodostojnici i država protivili su se Vukovoj jezičko-pravopisnoj reformi, ali im je Vuk bio žestoki protivnik koji je jezičke konzervativce žestoko napadao, sarkastično im se podsmevajući. Sima Milutinović nije učestvovao u tim bitkama. Kad su ga pitali šta misli o reformi književnog jezika, ne želeći da se zamera Vuku, odgovarao je da on zna svoj pravopis i da ga pravopisne borbe ne interesuju. S druge strane, ni Vuk se osvrtao na delo svog pobratima Sime, iako je ono pisano u srpskostaroslovenskom stilu. Međutim, u prepisci dva pobratima, Vuk je Simi skrenuo pažnju na to da u Pešti živi mlada devojka Marija Popović, koja je ne samo pismena, već i pametna i dobro razume i voli Simina dela. Godine 1835. tada 44-godišnji Sima na povratku iz Nemačke zadržao se nekoliko meseci u Pešti, gde mu je srpska omladina priredila oduševljeni doček i svečano je ovenčan pesničkim lovorovim vencem. Tada koristi priliku da se upozna s Marijom Popović. Među njima se rađa ljubav, stupaju u brak i nastavljaju život u Beogradu. U tom braku se rađa sin Dragutin, Dragiša Milutinović (1840–1900), arhitekta, istoričar umetnosti i član Srpskog učenog društva.

Slično sudbini većine pesnika i književnika, i porodica Sime Milutinovića živela je u novčanoj oskudici. Posle iznenadne Simine smrti 1847. supruga Marija nije imala novca ni za njegovu sahranu, koja je obavljena uz pomoć dobrotvornih priloga. Međutim, u daljem životu, Marija Milutinović, zahvaljujući svojoj načitanosti i inteligenciji, započela je amaterski da se bavi advokatskim poslovima, pišući žalbe i tužbe klijentima. Iz latinskog jezika često je koristila je reč „punktum” sa značenjem „tačka”, pa je vremenom među narodom i klijentima dobila nadimak Punktatorka, o čemu pisao Jakov Ignjatović u svojim Uspomenama.

Pobratimstvo dva velikana, Sime i Vuka, donelo je lepu i dugotrajnu korist.

Dragan Stanković,
Beograd