Varoš po Luki

Kragujevac – „Varoš po Luki” kragujevačkog arhitekte, urbaniste i profesora Veroljuba S. Trifunovića, u izdanju Udruženja urbanista Srbije (2024), romansirana je pripovest o inženjeru Luki Ivkoviću, tvorcu „Plana regulacije za varoš Kragujevac” iz 1891. godine, prvog urbanističkog plana Kragujevca. Original plana je izgubljen, ali su ostali neki zvanični akti, zapisi i svedočanstva na osnovu kojih Trifunović rekonstruiše događaje s kraja 19. i početka 20. veka, kada Kragujevac krupnim koracima napušta okvire skučene kasabe orijentalnog duha, pretvarajući se u otvorenu varoš po uzoru na moderne evropske gradove, najpre zahvaljujući i do danas oklevetanom kralju Milanu Obrenoviću.

Izgubljeni Plan inženjera Ivkovića pominje i Feliks Kanic, austrijski putopisac – „vredan arheolog i svakako značajan špijun”, kako Trifunović navodi u knjizi. U duhu germanske pedantnosti, Kanic pominje Plan, ali začudo ne i njegovog autora, što je početak zagonetne priče o inženjeru Ivkoviću, zaboravljenom graditelju, koga je „prekrila paučina vremena, kao da nije ni postojao”, zapaža Trifunović.

Trifunovićeva knjiga o Luki Ivkoviću je uzbudljivo štivo i retko živopisna istorija Kragujevca, još od vremena kneza Miloša Obrenovića koga autor često naziva samo „Knjaz”, odajući počast formalno nepismenom vladaru koji je od nevelike turske varoši na maloj Lepenice načinio prvi prestoni grad moderne, postsrednjovekovne Srbije.

„Kada je Luka Ivković pristupio poslu izrade Plana regulacije, u varoši kragujevačkoj je bilo popisano 12.660 stanovnika i 1.958 kuća”, navodi Trifunović i dodaje: „U doba Knjaza Miloša i Kragujevac i Čikago su bili mala naselja. Slične veličine i broja stanovnika. U zadnjoj deceniji 19. veka Kragujevac je imao nešto preko dvanaest hiljada žitelja. Čikago – skoro dva miliona. Veći Čikago od Kraljevine Srbije.”

Luka Ivković ucrtava prve konture urbanog Kragujevca. Njegov plan je utkan u sve potonje regulacione planove grada, a stavljen ad akta tek posle Drugog svetskog rata.

Na razvoj Kragujevca druge polovine 19. veka najviše su uticali izgradnja Vojnotehničkog zavoda, prve fabrike oružja na Balkanu, i svakako pruge, građene upravo za potrebe vojske i vojne industrije. Ta pruga, prolazeći kroz samo srce varoši grubo je deleći napola, do danas je ostala rak-rana Kragujevca, o čemu Trifunović govori i u svojoj knjizi.

„Kada je Ivković već bio van dužnosti okružnog inženjera, državna strategija je dovela do trasiranja pruge ka Kraljevu 1912. godine. Pred balkanske ratove trasa je ishitreno povučena kroz sam Milošev venac, i takva je realizovana u vreme kad je Luka bio pred penzijom. Iako je bio na visokim dužnostima u Direkciji državnih železnica, nije mogao da ispravi pogrešan potez varoške i fabričke uprave... Ta tuga mu je trajno ostala.”

„Varoš po Luki” je priča i o drugim graditeljima Kragujevca: austrijskom kapetanu Staniši Markoviću Mlatišumi i njegovom „Šancu”, inženjeru Todoru Toši Seleskoviću koji je projektovao vojnu fabriku, Marku O. Markoviću, preduzimaču i vlasniku firme koja je gradila i prugu i Veliku gimnaziju, profesoru Atanasiju Nikoliću, osnivaču Liceja iz kojeg niče Beogradski univerzitet, arhitektama Vladimiru Nikoliću, Andreji Andrejeviću, Jovanu Ilkiću, Nikoli Nestoroviću, po čijim se projektima grade Gimnazija, Saborna crkva i crkveni zvonici, Zgrada okružnog načelstva i drugi reperni objekti.

Ipak, modernog Kragujevca ne bi bilo bez kralja Milana, duboko je uveren Trifunović, zasnivajući svoju tvrdnju upravo na svedočenjima inženjera Ivkovića.

Trifunović u knjizi razgovara sa svojim zaboravljenim kolegom, ulazi mu u snove i zajedno sa njim planira razvoj grada, sa ključnom idejom da se Kragujevac mora širom otvoriti i povezati sa glavnim evropskim magistralama, što vode od Jadrana ka istoku, od Evrope ka jugu.

„Varoš je bila retko izgrađena, gotovo orijentalna sa svojim avlijama i baštama. Mora se učvrstiti. Kuće postrojiti u blokove kao u Austriji. Ima vremena i prostora za dalje širenje. Samo nekim nerazumnim potezom ne treba zatvoriti budući rast”, zajedno promišljaju Trifunović i Ivković, imajući u vidu budući položaj Kragujevca, ne samo u nacionalnim već i u evropskim i svetskim okvirima.

Trifunović piše knjigu „Varoš po Luki” čvrsto se držeći misli Iva Andrića o prolaznosti čoveka i večnosti građevine, istovremeno se oslanjajući na misao Isidore Sekulić o čoveku čiji se život ne sastoji samo od horizontalnih, već i od onih važnijih vertikalnih puteva.

„Knjaz je zasnivanje prestonice počeo izgradnjom crkve Svetog duha. Inženjer Luka Ivković je Plan regulacije vezao za Krst kao središte varoši”, navodi Trifunović. Krst o kojem Trifunović govori vraćen je na svoje mesto devedesetih godina, u jeku političkih previranja, tako da i danas stoji u središtu Kragujevca, tvoreći centralnu tačku Trga „Kod krsta”.

Ko je i kad postavio krst u srcu varoši, pita se Trifunović, ostavljajući mogućnost da to uopšte nije učinila ljudska ruka. I zaista, kroz razmišljanja o gradu, o njegovim fizičkim prostorima i karakteristikama koje se mogu prikazati brojkama, kroz taj inženjerski posao, u knjizi „Varoš po Luki” probija se i onaj dubinski sloj o duhovnoj dimenziji grada. Ta ideja se može sagledati kroz detalj priče o Paštrmčevoj ulici, danas Ulici Svetozara Markovića, koja spaja Sabornu crkvu Uspenja presvete Bogorodice i Varoško groblje. Groblje i crkva kao simboli prolaznosti i večnosti, smrti i vaskrsenja. Baš kao u srednjovekovnim gradovima, ili u manastirskim lavrama, gde su crkva i groblje uvek u centru utvrđenog kompleksa.

Grad je živi organizam, njegov razvoj se mora planirati znalački i krajnje pažljivo, bez ishitrenih poteza i nadasve štetnog uticaja političara, uvek vodeći računa o kontinuitetu gradnje, naglašava Trifunović, koji svoju ljubav prema Kragujevcu otkriva tako što ga u knjizi naziva „sredotočjem”, mestom na kome se ukrštaju svi važni koridori.

Luka Ivković je smenjen sa mesta okružnog inženjera po dolasku novih vlasti, uz besmislenu klevetu koja je bila stalni pratilac i kralja Milana, vladara kojeg je prvi urbanista Kragujevca voleo i poštovao.

Veroljub S. Trifunović je rođen 1940. godine u Kragujevcu, gde živi i radi, doskora obavljajući i važne zvanične poslove. „Varoš po Luki” je njegova deseta knjiga.