Pustoš od sedamsto sela

Sela Srbije, naročito brdsko-planinska, već godinama propadaju ekonomski, demografski… propadaju izvorišta naše narodne kulture. Toliko propadaju da će jedan broj njih relativno brzo, za dve-tri decenije, nestati. O kakvim razmerama ovog procesa je reč svedoči podatak da u 702 naselja u centralnoj Srbiji i Vojvodini (ali većinom u centralnoj Srbiji) živi manje od po stotinu stanovnika. Tačnije rečeno, 352 naselja su sa manje od pedeset, a 350 imaju između pedeset i sto stanovnika. Po pravilu, to su naselja bez mladih, i zato se i procenjuje da će za dvadeset–trideset godina potpuno opusteti. S tim što ovom broju od 702 naselja treba dodati možda još oko 350 onih koja su na popisu 2002. godine imala 100–150 stanovnika. Pošto u Srbiji (bez Kosova i Metohije) ima ukupno 4.528 sela, to znači da je opstanak skoro svakog petog našeg seoskog naselja pod velikim znakom pitanja.

S druge strane, u današnjim selima Srbije živi gotovo polovina stanovništva. Od toga, šezdeset odsto njih se ne bavi poljoprivredom kao osnovnom delatnošću.

Od ukupnog broja mladih (do 29 godina starosti) nešto više od četrdeset odsto živi u selima. A reč je o velikom delu Srbije koji obuhvata oko devedeset odsto teritorije. Kako se živi na tom području?

Država se prema selima odnosi kao da je to minimalni i gotovo nevažni deo teritorije. A političari se zanimaju za sela i seljake, njihove obore i oranice – u vreme izbora i izbornih kampanja. Istovremeno, koliko je meni poznato, jedino Srbija među zemljama u regionu još nema usvojenu strategiju ruralnog razvoja – nacionalni program razvoja poljoprivrede i seoskih područja.

(/slika2)Nestanak stanovništva u sedamsto sela, za dve-tri decenije, dovešće do promene biodiverziteta na velikom prostoru, pre svega na istoku i jugoistoku Srbije. Nekada kultivisanim i uređenim atarima ponovo će ovladati divljina, a stara napuštena sela vratiće se u period od pre dvesta i više godina, kada su to bila naselja u nastajanju. Kada su ljudi krčili šume da bi podigli kuće. Mnoga od ovih sela sada su sa manje stanovnika nego što su ih imala i u 19. veku. Prema tome, seoska okolina se u ovom 21. veku vraća svom prapočetku!

Jedna od manifestacija tog nestajanja naselja jesu napuštene kuće kojih je, opet prema rezultatima popisa iz 2002. godine, u selima bilo 46.814. Ako se ovome doda i 144.178 kuća koje su označene kao „privremeno nenastanjene“, to znači da je u selima Srbije oko 192.000 stambenih objekata – u kojima se ne živi. Ako pretpostavimo da je svaka kuća pogodna za život četvoročlanog domaćinstva, zaključak je da praznim kućama u selima nedostaje ni manje ni više nego 770.000 žitelja! Može se samo pretpostaviti koliko je vredno to napušteno bogatstvo, jer pored kuća za stanovanje tu su i zapuštene staje, njive, voćnjaci, šume, livade...
Šta pokazuju podaci o domaćinstvima? Od ukupnog njihovog broja, onih sa jednim ili dva člana – u selima je 44 odsto (16 procenata sa jednim, 28 sa dva). Dakle, gotovo svako drugo domaćinstvo u seoskim naseljima čine male dvočlane zajednice ili samice – samci. Pretpostavlja se da ova domaćinstva uglavnom čine stare osobe.

Veoma su indikativni i podaci o broju neženja i neudatih među stanovništvom srpskih sela. Muškaraca koji imaju trideset i više godina, a neoženjeni su, opet prema podacima iz 2002, bilo je oko 115.000. S tim što je 57.000 ovih momaka bilo starije od 40 godina.

Istovremeno, neudatih je u istom životnom dobu (trideset godina, i starije) manje – ukupno oko 45.000. Pretpostavlja se da je ovaj manji broj neudatih posledica većeg odlaska devojaka iz sela u gradove (u gradovima je neudatih u istom dobu mnogo više – 102.942.

(/slika3)Pomenuti statistički pokazatelji su izraz ukupnog odnosa društva prema selu koje se ovde kod mnogih smatra „rezervnom varijantom“ – načinom života za one koji nemaju drugog izbora. Jer, činjenica, recimo, da služba hitne pomoći u mnogim opštinama u Srbiji dolazi do nekih naselja samo ako oni koji je traže plate troškove prevoza, najbolje pokazuje koliko društvo (ne) brine o ovom stanovništvu. Ili, to što komunalne službe u mala sela ne dolaze, što nemaju lekare, učitelje, a ni pomoć pogrebnih službi – samo pokazuje zašto su sela kod nas prepuštena nestajanju.

Pokazuje to i naš školski sistem. Srbija ima oko pedeset srednjih škola u kojima se stiču znanja iz poljoprivrede, ali ni u jednoj od njih nema nastavnog predmeta koji se bavi poljoprivrednim domaćinstvom i organizacijom rada i života na selu. Tako je i na poljoprivrednim fakultetima. Srednjoškolci i studenti stiču parcijalna znanja, kao da će poljoprivredom da se bave u nekoj imaginarnoj zemlji, a ne ovde kod nas. I to nije nimalo slučajno: kad bismo analizirali školske udžbenike videli bismo da je malo toga u njima posvećeno životu na selu. Ali i naše škole i udžbenici su manifestacija preovlađujućeg mentaliteta – bežanja od sela. I to u uslovima kada skoro polovina stanovništva i 40 odsto mladih Srbije – živi na selu. Društvo to sebi kao da ne želi da prizna.

sociolog, profesor univerziteta, direktor Zavoda za proučavanje sela