Sokolana čeka obnovu

Kragujevac – Pred kraj prošle godine građevinska inspekcija je ogradila objekat i zabranila korišćenje Sokolane zbog mogućeg obrušavanja koje bi ugrozilo i ljudske živote. Utvrđeno je da su noseće drvene grede u lošem stanju i da je oslabljena potpora nadstrešnice, kao i krov koji prokišnjava. Tim povodom je reagovala uprava Mesne zajednice Stare radničke kolonije u kojoj se zgrada nalazi, tražeći od nadležnih u gradu i državi da što pre saniraju zapušteni i oronuli objekat. Uprkos upozorenjima od potencijalne štete i opasnosti, niko se nije latio posla, mada u kragujevačkom Zavodu za zaštitu spomenika kulture kažu da postoji plan sanacije objekta.

Zgrada Sokolane ni ranije nije propisno održavana, samo je jednom okrečena pre više od dvadeset godina, kada je na platou ispred objekta podignut spomenik jugoslovenskom kralju Aleksandru Prvom Karađorđeviću.

Sokolana je podignuta 1929. godine, kao kruna Stare radničke kolonije, kragujevačkog naselja u kome su živeli pretežno radnici Artiljerijskog zavoda, odnosno Vojnotehničkog zavoda, prve fabrike oružja na Balkanu. Čitavo naselje, pa i sama Sokolana, sazidani su iz sredstava ratne reparacije koju je Nemačka morala da plati Srbiji zbog pustošenja zemlje u Prvom svetskom ratu. Prvi plan za ovo naselje od drvenih baraka, jedinstveno u Srbiji, napravio je general Živojin Terzibašić 1924. godine, tada upravnik pomenutog Artiljerijskog zavoda.

Posao izgradnje radničkog naselja u Kragujevcu poveren je nemačkoj firmi „Henč” iz okoline Drezdena. Nemački graditelji su u Kragujevac donosili delove drvenih objekata koji su montirani na betonskim temeljima naših majstora. Kada je počelo uklanjanje baraka, da bi se na njihovom mestu sazidali tržni centri i stambene zgrade, utvrđeno je da drvene daske još mirišu na smolu, te da u njima nije zarđao nijedan ekser.

Ipak, Stara radnička kolonija je počela da se ruši još 2008, kada je navodno utvrđeno da su barake sklone padu, a poslednji stanari naselja uselili su se u nove stanove 2015. godine, mada je bilo puno problema u vezi sa razlikom u kvadraturi i novčanim doplatama koje je propisala gradska vlast.

Interesantno, zgrada Sokolane ima primese kolonijalne arhitekture karakteristične za Ameriku do početka građanskog rata 1861, a sam objekat liči i na neke vile na Jamajci koje su Holanđani gradili u toj svojoj koloniji. U svakom slučaju, Sokolana u Staroj radničkoj koloniji je jedan od poslednjih simbola starog Kragujevca, uostalom kao i samo naselje.

Staru radničku koloniju krasile su bajkovite drvene barake i mirisni drvoredi lipa koji su se pružali duž kaldrmisanih ulica u ovom naselju. Stanari su bili kragujevački oružari i njihove poslovođe, a vremenom su u ovo naselje stizali i majstori iz centralne Evrope.

Do početka Drugog svetskog rata, Stara radnička kolonija u Kragujevcu je bila stecište ljudi različitih kultura. Zajednički život je bio moguć samo uz vojničku disciplinu, o kojoj se brinuo upravnik naselja. Kućni red je bio jasno propisan i svi su ga se pridržavali bez pogovora. Stanovi su se obavezno krečili dvaput godišnje, drva su mogla da se cepaju samo u dvorištu, ali ne na betonu, a leti posle deset i zimi posle devet uveče u naselju je morala da vlada mrtva tišina.

Dok je bilo discipline, naselje se održavalo. Upropastila ga je demokratija, kako reče jedan stari Kolonac, naizust citirajući Sokrata: „Demokratija će platiti zato što će pokušati da odgovara svima. Siromasi će hteti imetak bogatih. A demokratija će im to dati. Mladi će hteti da budu uvažavani kao stari, žene će hteti da budu kao muškarci, stranci će hteti prava starosedelaca. A demokratija će im to dati. Lopovi i prevaranti će hteti važne državne funkcije. A demokratija će im to dati. A kada lopovi i prevaranti konačno demokratski preuzmu vlast, jer kriminalci i zločinci žele moć, nastaće gora tiranija nego u vreme bilo koje monarhije ili oligarhije.”