Služba za poslove prijateljstva

Odavno se zna da je akademska istoriografija korisno sredstvo za prevazilaženje stereotipa. Pojednostavljene predstave o „drugima” ispoveda, naime, većina pripadnika svakog društva. Često se, međutim, zaboravlja da postoje i „pozitivni stereotipi”. Izgleda da, uporedo sa čudnom potrebom da se u određenim društvenim grupama prepozna pretnja i neprijatelj, postoji i, možda nešto slabija, želja da se u „drugome” vidi saveznik i prijatelj. Neobična je, ali i logična brzina sa kojom „pozitivan stereotip” može da se pretvori u svoju negativnu suprotnost. Tako se danas, pod pritiskom najnovije istorije, često mogu čuti tvrdnje da su naši „tradicionalni saveznici”, Francuska, Britanija i naročito SAD (stereotipi o Rusiji posebna su tema), u stvari naši „vekovni neprijatelji”, koji su, „uvek radili protiv nas”. Ne treba, naravno, posebno naglašavati da su i pozitivni i negativni stereotipi, iako zahvalni za proučavanje, podjednako sukobljeni sa stvarnošću.

Kakva je korist od istoriografije u prevazilaženju pozitivnih stereotipa pokazuje doktorska teza Stanislava Sretenovića Francuska i kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca 1918–1929. Odbranjena na Institutu Evropskog univerziteta u Firenci, ona se, u izdanju beogradskog Instituta za savremenu istoriju, prilagođena široj čitalačkoj publici, upravo pojavila u prevodu sa francuskog na srpski jezik.

Sa sigurnošću se može reći da je Sretenović na sasvim nov način osvetlio doba u kome su, prema uvreženom mišljenju, saveznički odnosi između Francuske i Srbije (kao dela Kraljevine SHS) dostigli najvišu moguću tačku. Neposredno pre Prvog svetskog rata, frankofilija vodećih srpskih intelektualaca bila je podstaknuta otporom pred pritiskom militarističkog nemačkog sveta. U samom ratu, politički i kulturni afiniteti učvršćeni su neposrednim susretima i zajedničkim pobedama. Konačno, novostvorena Kraljevina SHS, zajedno sa Rumunijom, Čehoslovačkom i Poljskom, smatrana je delom francuskog sanitarnog kordona, okrenutog ka poraženoj Srednjoj Evropi, ali i ka pretećem Sovjetskom Savezu.

Nasuprot opštoj predstavi o „tradicionalnom savezništvu”, Stanislav Sretenović ubedljivo je rekonstruisao istorijsku sliku odnosa dva, kako sam kaže, „nejednaka saveznika” – Francuske, još uvek velike sile, i novonastale Kraljevine SHS, koja je tek imala da se bori za opstanak. Uverljivost Sretenovićeve rekonstrukcije zasniva se na ogromnoj izvornoj građi, koju je sakupio u francuskim, italijanskim, britanskim i jugoslovenskim arhivima i bibliotekama. Nebrojena svedočanstva i dokaze podvrgao je strogim metodima akademske istoriografije, oslonjenim na dostignuća francuskih stručnjaka za međunarodne odnose, Žan-Batiste Dirozela i Pjera Renuvena, ali i na dobre tradicije beogradske istoriografske škole. Ti metodi, pored ostalog, podrazumevaju temeljno istraživanje izvorne građe i zalaženje u ekonomska, kulturna, religijska, kolektivno-psihološka pitanja, da bi se, u rasvetljavanju porekla političkih fenomena, otkrile tzv. dubinske sile. Jezik pripovedanja lišen je emocija i brzopletih zaključaka, jer cilj nije ocenjivanje, nego razumevanje.

Iako je prikazao nesklad između francuskog pragmatizma i srpskih očekivanja (zasnovanih, opet, na praktičnim interesima), Sretenović nije skliznuo iz pozitivnih u negativne stereotipe. Naprotiv, dokazao je da Francuska jeste bila važan oslonac srpskih elita u njihovom pokušaju da se odupru revizionističkoj Srednjoj Evropi i boljševičkom Sovjetskom Savezu, i stvore novu, snažnu, multietničku državu, oslonjenu na Zapadnu Evropu. Sretenović je potvrdio da su u osnovi ove saradnje bili interesi, ali je pokazao i da se emocije (pozitivne i negativne) ipak ne smeju zanemarivati kao činilac u međunarodnim odnosima. Povukao je, međutim, jasnu liniju, kojom je pokazao gde su bile, i od čega su zavisile granice francuske podrške novostvorenoj Kraljevini. Izložio je i činjenice koje upućuju na zaključak da je Francuska, uoči Šestojanuarske diktature, počela da prihvata federalističku koncepciju preuređenja jugoslovenske države.

U nizu objašnjenja i pojedinosti autor je proširio fond znanja ne samo srpske, nego i evropske istoriografije. U obimnom uvodnom delu dao je pregled odnosa Francuske i Srbije od Berlinskog kongresa do kraja Prvog svetskog rata, čime je tema sagledana u dubljem istorijskom trajanju. Naglasio je ključni značaj „italijanskog faktora”, koji je Francusku prisiljavao da između potencijalno savezničkog Rima i već pridobijenog Beograda, bira Rim. Odatle je poticala ta čudna uzdržanost Francuske u njenoj podršci Kraljevini SHS. To se naročito dobro videlo po nesuđenoj francuskoj pomoći u izgradnji mornarice novostvorene Kraljevine.

Posebnu vrednost ove knjige predstavlja iscrpan prikaz kulturne i ekonomske politike Francuske u Kraljevini SHS. Autor je identifikovao ustanove i metode sistematskog potiskivanja tradicionalnog nemačkog uticaja i ulaska francuske kulture i ekonomije u novonastali politički prostor. Kulturnom politikom Francuske u Kraljevini SHS bavila se institucija tajanstvenog imena, „Služba za francuske poslove u inostranstvu”, osnovana 1920. Sudeći po podacima iz francuskih arhiva, koje prenosi Sretenović, u „kulturnu propagandu”, čak i nezavisno od „Službe”, rado su se uključivali nebrojeni francuski diplomati, intelektualci, poslovni ljudi, oficiri, sveštenici, pa i časne sestre. Neobično je čitati njihove pedantno pisane izveštaje, u kojima su na prvi pogled bezazleni kulturni sadržaji, kakve su bile francuske pozorišne predstave, novootvoreni kursevi jezika, nabavke knjiga za biblioteke, dodele stipendija, ili crkvene mise, predstavljani kao važni politički uspesi. U isto vreme, sa podozrenjem i uznemirenošću, praćeni su takvi detalji kakvi su bili odlasci univerzitetskih profesora iz Kraljevine na usavršavanje u Nemačku, nabavke nemačkih knjiga, uspostavljanje veza između Srpske pravoslavne crkve i Anglikanske crkve, pa čak i jačanje uticaja, unutar jevrejske zajednice, „pronemački usmerenih” Aškenaza na štetu „profrancuski i prosrpski raspoloženih” Sefarda.

Nova tema je i francuska „kulturna politika” u bivšim delovima nemačkog, srednjoevropskog kulturnog prostora – Hrvatskoj i Sloveniji. U Beogradu, francuski uticaj širio se preko vodećih, frankofonskih elita, željnih francuske kulture i političke podrške. Iz Zagreba su, međutim, francuski konzuli, od 1920. do 1929, javljali o ravnodušnosti, pa i neprijateljstvu kojim su, kao prijatelji Srba, bili okruženi. U poređenju sa Zagrebom, i u Ljubljani je bilo više odziva na pokušaje Francuza da istisnu sveprožimajući nemački, pa i italijanski uticaj.

Knjiga Francuska i kraljevina SHS pokazuje da je spoljna politika velikih sila još uvek velika i izazovna tema evropske istorijske nauke. Ne bi, međutim, trebalo da se potceni ni njen praktičan značaj. U poslednjih dvadeset godina jasno se pokazalo da poznavanje logike i interesa velikih sila predstavlja uslov golog opstanka „malih naroda”.

-----------------------------------------

Mač pomirenja

Kad je pokrenuta inicijativa da Srbija podigne spomenik Francuskoj, najpre se razmišljalo da taj spomenik bude podignut u Parizu, ali je francuski poslanik Dar sugerisao da to bude u Beogradu , i to na Kalemegdanu, koji je trebalo da postane nacionalni panteon pod vedrim nebom. Dar je uticao i na izbor umetnika, Ivana Meštrovića, službenog vajara dinastije Karađorđević. Iako ga je zvanično predložio Bogdan Popović, predsedavajući konkursne komisije za podizanje spomenika francuski poslanik Dar u izveštaju svom francuskom šefu piše: „Lično sam podržao Meštrovića, najpre kao najvećeg jugoslovenskog vajara, čiji talenat teži snazi i heroizmu; zatim, zato što je Hrvat, i na taj način rođenjem simboliše ujedinjenje svih Jugoslovena oko Francuske.”

Sretenović nastavlja: „Tema spomenika nije bila ništa manje osmišljena. Visoka ženska figura, poput Marijane bez republikanskih atributa, sa antičkim grčkim plaštom i kosom skupljenom pod frigijsku kapu – simbolom slobode... U Beogradu je način na koji je predstavljena Francuska bio različito tumačen i postao je predmet rasprava. Nije se jasno videlo da li je mač koji ona drži u ruci isukan za borbu ili ga upravo vraća u korice. Poslanik Dar, kome je verovatno zasmetao ratoboran aspekt figure, dao je nekoliko dana pre inauguracije spomenika u listu „Politika” objašnjenje u skladu sa opštom francuskom politikom: „Oči Francuske sijaju žarom borbe, ali se istovremeno uzdižu ka idealu mira. Ruka zamahuje smrtonosnim mačem, ali je istovremeno spremna da ga s prezirom baci iza sebe. Upravo tako, i jedino tako, Francuska želi da bude predstavljena: spremna za odbranu, spremna za pomirenje.” Bilo je tu upozorenje jugoslovenskim političarima da ne izigraju francusko poverenje