Sećanje na ustaničkog vođu Hadži Melentija

Bajina Bašta – U porti manastira Rača prvi put su u organizaciji opštine Bajina Bašta nedavno položeni venaci kod spomenika ustaničkom vojvodi Hadži Melentiju Stevanoviću i služen pomen junacima poginulim u srpskim ustancima.

Upamćen kao obnovitelj manastira Rača, arhimandrit Hadži Melentije Stevanović (1876–1824) jedan je od vođa Prvog srpskog ustanka, vojvoda Sokolske nahije, episkop Šabačko-valjevske eparhije i zamenik beogradskog mitropolita. Bio je organizator Prvog srpskog ustanka u Račanskom kraju od 1804. do 1813. i učesnik krvavih borbi protiv Turaka u Podrinju.

Znameniti Hadži Melentije i njegova obnova manastira Rača (iz 13. veka), kojeg je 1795. zatekao u ruševinama pa uz pomoć naroda i umeće neimara iz Osata obnovio za samo godinu dana, opevana je u jednoj od najlepših epskih pesama „Početak bune protiv dahija”. Ovaj neimar i hrabri ustanik prepoznaje se u pretećim rečima dahije Mehmed-age Fočića: „Dok zapalim Raču ukraj Drine, i pogubim Adži Melentija, koj’ je išo preko mora sinjeg, te je vlašku ćabu polazio, pak se uzgred u Stambol svratio, i od cara ferman izlagao, za stotine žutijeh dukata, da vlasima bogomolju gradi. Da je gradi za sedam godina, načini je za godinu dana. Evo ima šest godina dana, kako zida pokraj crkve kule, a u kule nabavlja džebanu, i po mraku topove privlači, vidiš joldaš da se nečem’ nada!”

Na ovu izuzetnu ličnost seća i tekst „Osvajanje slobode krstom i sabljom” autora Rodoljuba Arsenijevića, lane objavljen u „Bajinobaštanskoj baštini” povodom dva veka od smrti Hadži Melentija. Ovde piše da je nakon Sretenja 1804. ustaničke odrede u Podrinju organizovao i vodio račanski arhimandrit, kao ugledni narodni starešina. Učestvovao je u borbama protiv Turaka u Osatu 1804, Užicu 1805. (kada je postao vojvoda Sokolske nahije dobivši vojvodski barjak koji danas krasi riznicu Rače), na Drini 1807. i u Okletcu 1808, „držeći sablju sigurno kao krst i bosiljak”.

„U tragičnim danima sloma ustanka 1813. hrabrio je vojsku na Drini. Njegova zadužbina će ponovo biti porušena uz stradanje monaha. Napustivši Srbiju, sledeće tri godine proveo je u fruškogorskim manastirima. Vratiće se 1816. i našavši Raču u ruševinama pokreće drugu obnovu svetinje. Obnova crkve započeta je 1818. i uz velike teškoće i dobrovoljne priloge završena 1823. Kao nekadašnji Karađorđev pristalica, Hadži Melentije je budio podozrenje kod kneza Miloša, od koga se hteo skloniti u Crnu Goru. U međuvremenu je arhimandrit preminuo 27. marta 1824. i sahranjen je u manastirskoj crkvi”, piše Rodoljub Arsenijević o „najpoznatijem Račaninu”.

Vek nakon toga, 1924. godine, otkriveno je spomen-obeležje Hadži Melentiju u manastiru Rača, isklesano na južnoj strani manastirske crkve. A u ovom milenijumu, 2010. godine, postavljena mu je skulptura u manastirskoj porti koja ga prikazuje u stojećem stavu, sa raširenim rukama u kojima drži mač i krst kao simbole otpora i duhovnosti.