Svaki prut ima svoj put

Kragujevac – U Narodnom muzeju Šumadije priređena je izložba „Svaki prut ima svoj put”, autorki Svetlane Radojković i Nataše Nikolić, etnologa Narodnog muzeja u Kragujevcu. Po predočenim predmetima, fotografijama i crtežima, po pripremi i načinu prezentovanja specifične graditeljske tradicije, veština i zanata u vezi sa pletarstvom i korparstvom, ova izložba je posve jedinstvena, budući da se do sada na našim prostorima niko u ovako širokom obuhvatu nije bavio ovom temom. Ideju i pregnuće autora finansijski je podržalo Ministarstvo kulture Republike Srbije, a izložba „Svaki prut ima svoj put” propraćena je i istoimenim filmom koji je na osmom Internacionalnom festivalu turističkog i ekološkog filma u Vrmdži, jula 2024, dobio specijalno priznanje za promociju i očuvanje starih zanata.

Osim vrednih artefakata iz etnološke zbirke Narodnog muzeja u Kragujevcu, na izložbi su prikazani crteži iz Etnografsko-folklorne zbirke Olge Beson koji se čuvaju u Etnografskom institutu SANU i fotografije Petra Ž. Petrovića koje su pohranjene u Etnografskom muzeju u Beogradu. Takođe, autorke su 2023. godine obavile i zahtevan terenski rad na prostoru Šumadije, u selima Masloševo, Stragari, Ljubičevac, Čumić, Resnik, Veliko Krčmare, Lužnice, Pajazitovo, Kutlovo, Goločelo, Donje Grbice, Dobrovodica, Žirovnica, Pajsijević, Čestin, Radmilović, Balosave, Vrbeta, Belušić i Lovci.

Živeći u skladu sa prirodom, drevni čovek je u graditeljstvu koristio materijale koji su mu bili pri ruci. Upotreba pruća kao prirodnog materijala zadire duboku u prošlost i može se pratiti još od praistorije i prvih staništa karakterističnih po polukopanim kolibama od drveta, sačinjenih od soja i prepleta, oblepljenih zemljom i pokrivenih travom. Na osnovu nekih zapisa iz šestog veka po Hristu može se videti i da su neke neutvrđene naseobine otvorenog tipa bile načičkane kolibama načinjenih od pletera i lepa.

– Tradicija korišćenja pruća seže u daleku prošlost, a ovaj materijal se koristio u gradnji kako profanih, tako i sakralnih objekata. U našoj bližoj prošlosti, vešti pojedinci su koristili vrbovo, drenovo, jasenovo pruće i divlju lozu pavit da bi opleli kuće, delove ognjišta, ograde, torove za ovce, objekte poput koševa, salaša za smeštaj kukuruza u klipu. Prućem su se plele pletare, oblepljene balegom služile su za prevoz žita sa guvna, zatim manji prenosivi koševi za čuvanje zrnaste hrane, te kokošari za živinu. Oplitani su i delovi objekata poput mlekara, pušnica ili sušnica, kao i lese za sušenje voća, najčešće šljiva. Prućem su se plele i trmke za pčele, vrše za hvatanje riba, lotre za prenos žita u snopovima i razne vrste korpi i korpica za najrazličitije namene – kaže etnološkinja Radojković, napominjući da se pletarska veština ogledala i u pletenju delova narodnog odela poput letnjih šešira sačinjenih od stabljika pšenica.

Ograda od prošća spada u naše najpoznatije tradicionalne građevinske objekte.

– Svaki seljak je podizao ogradu jer je želeo da tačno odredi granice svog imanja. Naša tradicionalna ograda najčešće je pravljena od uspravno pobijenog prošća, koje opleteno prućem čini plot. Ovakav jednostavan tip ograde danas se može videti u nekim starinačkim ili napuštenim domaćinstvima, s tim da plot dobija na aktuelnosti sa razvojem seoskog turizma – navodi naša sagovornica.

Kao najpovoljnije zemljište za uzgoj raznih vrsta vrbe i trske izdvaja se područje Velike Morave na kome se i danas uzgajaju sirovine potrebne za korparstvo. U ostalim krajevima Šumadije biljne vrste za izradu korpi rastu duž obala reka, potoka, jezera, močvara, kao i u zasadima kultivisane vrbe.

– Upotreba prirodnih sirovina iz neposrednog okruženja za izradu korpi je najjednostavniji način ekonomičnog korišćenja resursa, što je poznato od davnina. Za izradu korpi korišćeni su rakita, razne vrste vrba, rogoz i trska. Korišćene su biljke koje rastu u šumama i na livadama, lijana pavit, divlji hmelj i druge puzavice, kozina trava dugih i savitljivih stabljika, kora lipe i šaša, kukuruzovina. Sve su to prirodni resursi od kojih su vešti pojedinci izrađivali potrebne predmete. Nekada je takvo znanje bilo svima dostupno, jer su i potrebe za izradom raznih pletarskih proizvoda bile veće – objašnjava etnološkinja Nikolić.

Najširu upotrebu na selu imala je pletena korpa batara, koja se u zavisnosti od namene razlikovala po obliku i veličini.

– Najčešće su se plele batare za prenos kukuruza u klipu, voća, povrća, pleve, drveta i uglja. Ove korpe sa jednim lučnim rukohvatom korišćene su za branje pečuraka, a okrugle batare nižeg oboda bile su pogodne za nošenje slavskog kolača i vaskršnjih jaja. Manje batarice služile su za sakupljanje jaja iz ptičjih gnezda. U prošlosti, u svakom selu, mnogi su znali da ispletu bataru za svoje potrebe, dok se danas samo nekolicina starijih, penzionisanih pojedinaca, bavi izradom ove korpe – kaže naša sagovornica.

U pojedinim poljoprivrednim domaćinstvima izrada korpi od pruća s vremenom postaje dopunska delatnost koja donosi dodatni prihod, a ovakav način privređivanja u šumadijskim selima zadržao se kroz ceo 20. vek. Posle Drugog svetskog rata organizuju se zanatski kursevi i pokreću fabrike.

– Fabrika u Bagrdanu radila je i početkom Drugog svetskog rata, zatim obustavila rad, da bi obnovila proizvodnju u posleratnom periodu, pod imenom „Novoplet”. Za fabriku su ponovo radili pletari iz Bagrdana, Miloševa, Račnika, Lovaca i drugih sela. Mnogi korpari imali su svoje zasade, a drugi su pruće i kalupe dobijali iz fabrike. Fabrika je radila do devedesetih godina. I pored želje da se obnovi rad kroz zadružnu proizvodnju, u tome se nije uspelo. Danas se tek nekoliko pojedinaca u selu Lovci, nekadašnjih majstora koji su radili za fabriku u Bagrdanu, bavi izradom pletarskih proizvoda – navodi etnološkinja Nikolić.

Uprkos danas širokoj rasprostranjenosti predmeta od plastike i sve češćoj upotrebi veštačke inteligencije u industrijskoj proizvodnji, prirodni materijali i vešte zanatlije nisu rekli svoju poslednju reč. U 21. veku ručni rad dobija sve više na ceni, a proizvodi korpara ponovo pronalaze svoje mesto u domovima, cvećarama, pekarama, piljarnicama i hotelima.