Grobovi srpskih žrtava Prvog svetskog rata u 40 država

Užice – Ni danas se ne zaboravlja da su Srbija i njen narod tokom Prvog svetskog rata pretrpeli velike gubitke: ne samo u krvavim bitkama njene vojske nego i u mnogobrojnim zločinima neprijatelja protiv civilnog stanovništva, zaraznim bolestima koje su odnosile živote, umiranjima Srba u zarobljeništvu i internaciji. Nakon tog rata podizana su mnoga spomen-obeležja palim ratnicima. O tome svedoči postavka „Memorijali Prvog svetskog rata u fondovima i zbirkama Arhiva Jugoslavije”, otvorena u Istorijskom arhivu u Užicu povodom Dana državnosti Srbije.

„Precizan broj žrtava Kraljevine Srbije tokom Prvog svetskog rata nikad nije utvrđen, a najčešće pretpostavke se kreću oko broja od milion žrtava. Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca je nakon rata kao zvaničan broj prezentovala 1.247.345 žrtava”, navodi dr Nenad Lajbenšperger u katalogu za ovu izložbu (lane predstavljenu u Beogradu).

Grobovi Srba nisu ostali samo na bojištima u današnjoj Srbiji i državama regiona nego i u Albaniji, Grčkoj, Rumuniji, Italiji, Francuskoj, Tunisu, Alžiru, kao i tamo gde su bili zarobljeni i internirani: Bugarskoj, Mađarskoj, Nemačkoj, Poljskoj, Češkoj, Slovačkoj, Turskoj. Srpski vojnici su grobna mesta dobili i u Švajcarskoj, Belgiji, Holandiji... Nepotpuni podaci govore da se kosti srpskih vojnika nalaze u preko 40 država sveta.

Podizanje srpskih ratnih memorijala počelo je još dok je Prvi svetski rat trajao formiranjem vojničkih grobalja. Najznačajnije obeležje koje su Srbi podigli tokom tog rata je na Kajmakčalanu: na inicijativu regenta Aleksandra na vrhu planine Nidže podignuta je spomen-kapela poginulim borcima. Između dva rata sledi uređivanje ratničkih grobalja, spomen-kosturnica na mestu slavnih bitaka, spomenika širom kraljevine. Najznačajnije spomen-obeležje međuratne Jugoslavije je Spomenik Neznanom junaku na Avali, sledeće spomenik Pobednik na Kalemegdanu, a treće je Spomenik zahvalnosti Francuskoj, ističe ova izložba.

U socijalističkoj Jugoslaviji žrtve i heroji Prvog svetskog rata pali su u drugi plan. Taj zaborav, međutim, nije bio potpun, određena pažnja ukazivana je tradicijama Velikog rata i održavanju spomenika. Najveći broj tih spomen-obeležja na svom mestu je ostao i u Titovoj državi, čak i u centrima gradova, mnogi su kao kulturno nasleđe stavljeni pod zaštitu države. „Najznačajniji poduhvat bio je završetak spomen-kosturnice u Lazarevcu, verovatno najveće sa posmrtnim ostacima iz Prvog svetskog rata na teritoriji Srbije. Spomenik Neznanom junaku bio je i u socijalističkoj Jugoslaviji jedno od mesta sećanja za vojnike stradale tokom ratova.”

Do pomaka je došlo osamdesetih godina 20. veka, kada se svest o značaju Prvog svetskog rata i njegovih žrtava ponovo podiže u srpskim krajevima Jugoslavije. „Na krilima toga u Beogradu su podignute spomen-biste srpskim vojvodama iz Velikog rata Radomiru Putniku, Živojinu Mišiću, Stepi Stepanoviću i Petru Bojoviću. Po ulasku u novi milenijum u Srbiji se taj trend nastavio s novim žarom, pa se pristupilo obnovi memorijala iz Prvog svetskog rata i podizanju novih. U Arhivu Jugoslavije čuva se građa koja govori o tim memorijalima”, piše dr Nenad Lajbenšperger.