Žive tragovi neimara Osaćana

Užice – Začude se katkad šetači prirodom kada u brdima zapadne Srbije sretnu davnašnje brvnare, zidane kuće i očuvane hramove sličnog graditeljskog stila. Većinu toga gradili su neimari iz istočnobosanskog Osata, ostavivši sa ove strane Drine prepoznatljive graditeljske oblike.

O ljudima koji su u ne tako kratkom razdoblju bili jedini graditelji u Srbiji, govori upravo objavljena knjiga „Čuvari nasleđa”, užičkog publiciste Dragiše Milosavljevića, istoričara umetnosti.

„Stizali su na zgarišta spaljenih sela i varošica posle buna i ustanaka krajem 18, kroz čitav 19. i u prvoj polovini 20. veka. Svakog proleća prelazili Drinu skelama kod Ljubovije i Pljeskova (preteča Bajine Bašte), nastavljajući put do Valjeva kao sabirnog centra. U potrazi za poslovima put ih je vodio do najudaljenijih mesta Srbije, Bosne i primorja. Pre njih stizao je glas o njima, skromnim ljudima i dobrim majstorima koji grade, pregrađuju i dograđuju, ali i zbore tajnim jezikom koji malo ko razume... Mada su iza sebe mnogo građevina ostavili, o njima se malo zna, jer je malo toga ostalo zapisano. Znaju se neki majstori koji su crkve i knjaževske konake podizali u Kragujevcu i Požarevcu, ali je malo poznatih neimara koji su silne crkve po Srbiji gradili”, piše Milosavljević, dodajući da se strast graditeljstva u Osatu od davnina nasleđivala.

U mnoštvu sagrađenog osaćanskim umećem, pominju se i najstarije crkve na Zlatiboru. Jedna od njih, crkva brvnara u Jablanici napravljena je 1838. godine (u naše doba obnovljena), a njeni letopisci iz novijeg vremena ne navode ko joj je graditelj. Milosavljević ističe da se gradnja jablaničkog hrama može s pouzdanjem pripisati osaćanskom neimaru Lazaru Stikiću iz sela Štrpci i njegovoj družini. Od njega je zahtevano da crkva brvnara u Jablanici bude „na podobije” malo starije drvene crkve u obližnjoj Dobroselici. Oba ova davnašnja hrama i danas krase ta zlatiborska sela.

Generacije osaćanskih neimara, koji su širom Balkana gradili lepe objekte, zidana zdanja i drvene kuće „osaćanke”, svuda su to činili izuzev – u svom zavičaju. „Za sebe i svoje familije podizale su male, skromne kuće koje su u nuždi mogli lako napustiti. I danas se čuva izreka da u Osatu retko koji unuk dočeka da živi u kući svog dede. Ili su kuće spaljene u ratovima i nemirima, ili su se familije iselile na neka druga područja”, navodi Dragiša Milosavljević u knjizi „Čuvari nasleđa”.