Umetnički put Kristine de Santi

Svake hvale je vredan istraživački trud svih onih ljudi koji se bave kulturnom prošlošću svog rodnog grada. Šapčanin Jovan Rukavina, pisac i novinar, spada u takve malobrojne ljude te rado ukazujem na meni poznate podatke o „Prvakinji opere o kojoj malo znamo” („Politika”, 6. mart). Reč je o Ljubici Stanković, sopranu međunarodne reputacije, rođenoj u Šapcu (1885).

O njoj i njenoj operskoj karijeri najviše je, koliko znam, pisala Stana Đurić Klajn (1908–1986), pijanistkinja i prva žena muzikolog kod nas. Njen tekst pod naslovom „Kristina de Santi” (umetničko ime Lj. Stanković) izašao je prvi put baš u „Politici” (11. septembra 1976), a isti tekst je kasnije objavljen i u njenoj knjizi „Akordi prošlosti” („Prosveta”, Beograd, 1981, str. 293–296). Drugi put, povodom smrti ove naše istaknute operske umetnice (umrla je 17. aprila 1978. u Njujorku), Stana Đurić se oglasila dva meseca kasnije, opet u „Politici” („Smrt Kristine de Santi”, 18. jun 1978). Na osnovu ovih navedenih tekstova, moguće je izneti sledeće podatke o biografiji i umetničkom putu Ljubice Stanković.

Osnovno obrazovanje stekla je u rodnom Šapcu, u porodici Pejnović, a zatim je sledilo muzičko školovanje u Beogradu, Beču, Berlinu i Milanu. Uoči početka Prvog svetskog rata uspešno je nastupila u Narodnom pozorištu s operskim arijama Donicetija, Verdija, Gunoa i Vagnera, uz pratnju orkestra pod upravom Stanislava Biničkog, a beleži se i njen koncert sa sličnim programom i u tadašnjem Oficirskom domu. Studirajući pevačku tehniku kod nemačkih i italijanskih pedagoga, ona već 1918. debituje na operskoj sceni u naslovnoj ulozi Verdijeve Aide i to u srcu Milana, u poznatom pozorištu „Dal Verme”, u kojem je tada često dirigovao i slavni Toskanini. Ubrzo potom, na zahtev italijanskih impresarija, menja svoje ime i postaje Kristina (po imenu svoje ćerke Hristine, potonjeg poznatog beogradskog pedijatra), s prezimenom (de) Santi (Ljubičin prevod imena svoga teče Svete, na italijanski). Naredne tri godine, sada kao Kristina de Santi, nastupa širom Italije (Rim, Napulj, Leče, Livorno), pa čak i na Korzici, u Bastiji. Tu je realizovala niz najzahtevnijih uloga dramskog soprana u operama Vagnera (Valkire), Đordana (Andre Šenije), Verdija (Bal pod maskama i Trubadur), Pučinija (Toska) i Maskanjija (Kavalerija rustikana), a na Korzici je pevala i ulogu Karmen (pisanu za mecosopran) u popularnoj Bizeovoj operi.

Po osnivanju opere u Beogradu, ime Ljubice Stanković u toku dve sezone, 1921–1923, vezuje se za glavne uloge iz „Toske”, „Trubadura” i „Kavalerije rustikane”, koje je ona tako uspešno već ostvarila na italijanskim scenama. Međutim, prema njenim beleškama iz tog perioda, koje se nalaze u Muzeju pozorišne umetnosti u Beogradu, da se zaključiti, kako navodi Stana Đurić Klajn, da su nju nepovoljne okolnosti (surevnjivost i pakost kolega, pored ostalog), oterale opet natrag u beli svet.

Od tada ponovo nastupa na brojnim evropskim pozornicama pod svojim umetničkim pseudonimom Kristina de Santi, a posle gostovanja u Amsterdamu 1924, dalju umetničku delatnost vezuje za Ameriku, u kojoj će ostati do kraja svog dugog života. Njen, verovatno, poslednji nastup na operskoj sceni bio je sa ulogom Amelije u Verdijevom „Balu pod maskama”, u Stanfordu (1931). Pevačku aktivnost, međutim, nastavlja učestvovanjem na mnogobrojnim koncertima širom Sjedinjenih Država, izvodeći, pored svog starog operskog repertoara, oratorijumske arije i klasične solo-pesme, a u okvirima naših iseljeničkih krugova, pored ostalog, često je pevala i pesme Jenka, Bajića i Biničkog.

Tadašnja kritika kao glavno obeležje njenog pevanja ističe dramski glas velikog opsega i odličnu vokalnu tehniku, a u ranijim operskim ulogama isticana je i njena glumačka izražajnost. Napuštanjem operske scene i koncertnog podijuma, započela je i veliku pedagošku aktivnost, držeći privatne škole pevanja širom SAD (od Njujorka i Bostona, preko Čikaga, do Los Anđelesa), a bavila se i komponovanjem i horskim dirigovanjem.

Iako daleko od domovine, Ljubica Stanković imala je, kako kaže Stana Đurić Klajn, veoma aktivan i raznovrsnim radom ispunjen život, a ovim našim, ipak šturim beleženjem njene plodne i značajne umetničke karijere ukazujemo, podstaknuti tekstom gospodina Rukavine, na još jednog zaboravljenog, istaknutog srpskog pionira operske umetnosti.

Miodrag Milanović,

zaslužni umetnik Opere SNP