Tajna vojvode Dangića

Jezdimir (Sava) Dangić rođen je 4. maja 1897. u Bratuncu kao izdanak svešteničke porodice. Nije naodmet pomenuti, pripadao je organizaciji „Mlada Bosna”, zbog čega je tokom Prvog svetskog rata tamnovao po austrougarskim kazamatima u Tuzli, Zenici i Sarajevu. Može se svrstati i u književne stvaraoce između dva svetska rata svojim delima: „Naše tamnovanje” (1938) i „Glad i tamnica” (1940). Bio je levičar, odnosno socijaldemokrata po ubeđenju, što je manje poznata činjenica.

U Kraljevini Jugoslaviji Jezdimir Dangić učestvuje u organizovanju komunističkih manifestacija, a što je vrlo interesantno, budući da se zaposlio u žandarmeriji, spasao je mnoge komuniste od suđenja ili zatvora, između ostalih i Rodoljuba Čolakovića, koji mu je bio kum. Međutim, kasnije u Drugom svetskom ratu u Jugoslaviji, u uslovima međusobnog srpsko-srpskog građanskog rata pod okupacijom, partizani pod okriljem jednog poznatog revolucionara i partizanskog komandanta nisu se libili da aprila 1942, zajedno s ustašama pokrenu oružanu hajku protiv vojno-četničkih odreda pod vođstvom Jezdimira Dangića, o čemu ima govora i u izveštaju glavnokomandujućeg nemačkih okupacionih trupa u Srbiji generala Badera.

Istini za volju, Jezdimir Dangić, jedan od vođa ustanka u istočnobosanskom kraju 1941, polazeći od motiva u pogledu borbe protiv partizana kao suparničkog pokreta, ali i zaštite srpskog življa od ustaša, poveo je početkom 1942. pregovore s nemačkim generalom Paulom Baderom. O Dangiću on je, između ostalog, napisao: „Na bosanskoj teritoriji major Dangić je vodeća ličnost. On je preko poverenika neprekidno javljao da ne želi da se bori protiv Nemaca. On je to, kao što je već pomenuto, delom pokazao… On sebe smatra da se ne nalazi u položaju ustanka protiv nemačkih vlasti. On želi, kako je već izjavio, samo da uništi komuniste u istočnoj Bosni, pre svega da zaštiti imovinu i život svojih zemljaka i da okonča klanje žena i dece od strane Hrvata.” Po generalu Kunce, pregovori s Dangićem bili su suvišni jer mu omogućuju predah tokom zime, kao i da u krajnjoj liniji Bosnu pripoji Srbiji.

Usled pokušaja italijansko-četničke saradnje zbog propasti pregovora s Nemcima, tj. namere Italijana da posednu deo istočne Bosne nakon što bi im Dangić uputio zahtev za to, a reč je o predelu u kojem su četnici trpeli poraze u napadima ustaša i partizana, Nemci su u noći između 11. i 12. aprila 1942. uhapsili Jezdimira Dangića i internirali u oficirski logor u Nirnbergu. Međutim, Dangiću polazi za rukom da pobegne iz logora. Uspeva mu potom da se domogne Varšave, gde se priključuje Varšavskom ustanku pod zapovedništvom Tadeuša Bor Komarovskog, što jasno govori o njegovom antinacističkom opredeljenju.

Bitno je pomenuti da je postojalo nekoliko osnova za delovanje Jezdimira Dangića nakon propasti vojno-četničkog ustanka u Bosni. Ona se mahom nije razlikovala od vojne politike Draže Mihailovića. Naime, okupacija je privremena, sačuvati srpski narod od žrtava. Ne izazivati okupatora zbog njegovih beskrupuloznih represalija do „povoljnog momenta”, a do tada likvidirati konkurentski pokret u borbi za vlast, tj. NOP vršeći usputno pripreme za obnovu Kraljevine Jugoslavije.

Ima različitih podataka o poslednjim mesecima i danima Jezdimira Dangića. Nakon propasti Varšavskog ustanka, Nemci su ga internirali u logor u Krakovu iz kojeg su ga oslobodile jedinice Crvene armije i odmah predali jugoslovenskim vlastima. Po drugoj verziji, odveden je u Moskvu i 1947. godine izručen organima FNRJ. Zbog navodnih ratnih zločina njegovih jedinica i navodne saradnje s Nemcima, Jezdimiru Dangiću je suđeno u Sarajevu, osuđen je na smrt i pogubljen na do danas nepoznatoj lokaciji.

Postoje navodi da je u smaknuću Jezdimira Dangića imao udela jedan istaknuti jugoslovenski revolucionar, član partijskog rukovodstva, jer je major, kasnije vojvoda Jezdimir Dangić, bio neugodan svedok učešća tog revolucionara u sporazumu s ustašama u aprilu 1942. godine.

Dokumentacija o pomenutoj partizansko-ustaškoj saradnji i danas postoji. Sakupljena je u dosijeu „Jezdimir Dangić”, dostupna je i pohranjena u Istorijskom arhivu Beograda (IAB, BdS, D – 254, razne strane. Navedeno prema knjizi istoričara Veljka Đurića „Novi prilozi za biografiju vojvode Jezdimira Dangića”, Beograd, 1997, str. 65).

Vujadin S. Gudelj