Srpska „Slavna revolucija"

Britanski političar i parlamentarni reformator Džon Brajt je krajem pedesetih godina XIX veka zastupao jednu konzervativnu tezu. Zalagao se za očuvanje prava aristokratije, tvrdeći kako su čak i „demokratski Srbi” u svom parlamentu pored izabranih zadržali i poslanike po postavljenju.

Umesto da bude plod višestoletnog privrednog i političkog razvoja, parlamentarizam je u Srbiji došao kao temeljna državna potreba. U vreme kada je Prvi srpski ustanak postao najveći narodni revolt u istoriji Osmanskog carstva, skupštine su povremeno okupljale naoružane ustanike, predstavnike raznih krajeva tek rođene države. Na jednoj skupštini je voždu Karađorđu priznato pravo nasleđa u porodici, na drugoj je slomljena starešinska opozicija. Knez Miloš upravljao je skupštinama glavara, umesto da se upravlja prema njihovim odlukama. Velike sile sprečile su da tridesetih godina XIX veka skupština postane stalna ustanova Srbije, prve ustavne države na Balkanu. Ipak, u retkim prilikama sazivane su skupštine koje su okupljale i po nekoliko hiljada poslanika, pomešanih sa publikom. Prisutni su većinom bili gnevni i, po pravilu, naoružani.

Od 1842. godine Srbijom je vladao knez Aleksandar Karađorđević zajedno sa ustavobraniteljskom oligarhijom. Knez i ustavobranitelji su se ubrzo podelili i zavadili. Ustav i volja velikih sila onemogućavali su njihov obračun. Početkom 1858. otkrivena je zavera protiv kneza. Uhapšena su šestorica članova moćnog Državnog saveta. Savetnici-zaverenici, sa Stefanom Stefanovićem Tenkom na čelu, poslani su u mračnu gurgusovačku kulu. Tako je slomljena dve decenije stara moć Državnog saveta, čije članove je slovo ustava stavilo iznad vladara, a pod uticaj osmanske Porte. Ipak, kneževa surovost mu je oduzela prvobitnu naklonost javnosti i podstakla intervenciju velikih sila. Knez je bio ponižen, a njegovi neprijatelji osnaženi. Posle svega, samo je sazivanje skupštine, prve posle deset godina, moglo da donese prevagu i izbavi državu iz ravnoteže nemoći i mržnje između vladara i oligarhije. Zato je krajem 1858. donesen prvi Zakon o skupštini u istoriji Srbije.

Posle izbora, u Beogradu se na Sv. Andreja Prvozvanog (30. novembar/12 decembar) 1858. godine, najvažniji državni praznik, sastala skupština. Okupljena u zgradi velike pivare na uglu današnje Balkanske i Bosanske ulice, bila je to prva naša skupština koja nije zasedala pod vedrim nebom. Njena su ovlašćenja bila sužena, a uloga predviđena kao savetodavna. Gotovo polovina muškog stanovništva Srbije (i u razvijenim evropskim državama ovaj procenat neće postati veći sve do XX veka) izabrala je 377 poslanika kojima je pridruženo još 60 poslanika po položaju. Među poslanicima nije bilo činovnika, niti najznačajnijih političkih prvaka. Na skupštini su se sukobile tri struje: obrenovićevci, karađorđevićevci i velikaši. Obrenovićevci su bili progonjene pristalice svrgnute dinastije, kojima su se pridružili malobrojni, na zapadu školovani, liberali. Pristalice Karađorđevića bile su brojne u vojsci i među uticajnim političarima. „Tajmsov”novinar procenjivao je da tek trećina poslanika podržava vladajućeg kneza. Velikaši, oligarsi ili kajmakami, predvođeni su od strane Ilije Garašanina, dugogodišnjeg ministra, vojvode Vučića, izuzetno popularnog narodnog tribuna čija je buna i oborila Obrenoviće 1842. godine, i Miše Anastasijevića, najbogatijeg Srbina – dunavskog Rotšilda.

Ujedinjeni u opoziciji obrenovićevci, liberali i oligarsi su posle samo deset dana zasedanja skupštine, na jednoj sednici zbacili kneza. U jezivoj tišini poslanici su ustali i posle pročitanih optužbi na račun kneza i režima uglas presudili da je vladalac kriv i izjavili da ne žele više da trpe nepravde. Knez je primio zahtev za ostavku, posle dugog premišljanja napustio je presto i potražio utočište u Beogradskoj tvrđavi, a potom u Austriji. Pokušaj vojske da rastera skupštinu slomio se o nepokolebljivu volju okupljenih Beograđana i poslanika. Tek što su zbacili kneza obrenovićevci i liberali izvikali su restauraciju kneza Miloša. Nije uspelo nastojanje oligarha da uspostave namesništvo i u budućnosti po svojoj volji popune upražnjeni tron.

Skupština je preuzela vlast nad državom, vladajući nekoliko sedmica do povratka kneza Miloša u Srbiju. Skupština je predlagala uvođenje slobode štampe, zatražila je za sebe zakonodavnu vlast. Posle dve decenije izgradnje činovničkog aparata i modernizacije državnih ustanova, započela je tako novo doba njihove demokratizacije.

Svetoandrejska skupština donela je velike i presudne promene. Činjenica da je prošla bez ljudskih žrtava učinila je ovu skupštinu srpskom „Slavnom revolucijom”. Ipak, ona je na presto vratila verovatno najvećeg srpskog autokratu XIX veka. I pored velikih zamisli skupštinskih vođa, srpski birači su živeli u siromašnoj državi u kojoj je svega oko četiri procenta stanovništva bilo pismeno. Svetoandrejska skupština nije imala premca u dotadašnjoj balkanskoj istoriji. Njen hrabri grof Mirabo bio je poslanik Andrija Stamenković koji je, u času kada su skupštinari uspaničeni zbog pobune topčiderskog garnizona želeli da se sklone u blizini osmanske posade u Beogradskoj tvrđavi, izjavio da više voli biti „pod strahom od srpskih nego pod zaštitom od turskih topova”. Srpski Sen Žist bio je mladi sekretar skupštine Jovan Ilić, koji je sprečio predsednika Mišu Anastasijevića da poništi njene odluke tako što je na moćnika potegao pištolj. „Srpska Bastilja”, mračna gurgusovačka kula u kojoj su se smrzavali zatočeni državni savetnici, spaljena je po Miloševom povratku, a Gurgusovac preimenovan u Knjaževac.

Knez Miloš nije trpeo ustavnost ni dvadeset godina ranije. Jevrem Grujić nije od njega dobio mandat za sastav vlade. Objašnjavao je knezu princip ministarske odgovornosti, ali je ovaj gnevno odvratio: „A šta sam ja, ako ti za mene odgovaraš?” Za vlade kneza Mihaila, Grujić je sa mesta sudije Velikog suda poslan u zatvor zbog presude koja vladaocu nije bila po volji.

Uprkos svemu, Srbija je, pored svih ratova, diktatura i kriza, do danas ostala parlamentarna država.