Snažan urbani identitet stanovnika prestonice

Više od četvrtine svih stanovnika Srbije živi u Beogradu, a region prestonice je jedini u našoj zemlji koji je „porastao” između 2011. i 2022. godine, odnosno između dva popisa stanovništva – ne zbog prirodnog priraštaja, već pre svega zahvaljujući unutrašnjim migracijama iz različitih delova naše zemlje. Zbog toga ne treba da čudi podatak da više od polovine stanovništva glavnog grada čini doseljeno stanovništvo – najveći broj njih u Beograd je došao iz drugih krajeva naše zemlje, a oko četvrtine doseljenika stiglo je iz bivših krajeva SFRJ. Podaci govore da se nakon 2010. godine u prestonicu doselilo više od 200.000 stanovnika, što predstavlja duplo veći broj doseljenih u odnosu na period od 2001. do 2010. godine, navedeno je u upravo objavljenoj studiji „Stanovništvo i domaćinstva grada Beograda” Republičkog zavoda za statistiku (RZS), koju potpisuje dr Biljana Radivojević sa Ekonomskog fakulteta u Beogradu. Studija je zasnovana na podacima popisa stanovništva 2022.

Srbi su u glavnom gradu većina stanovništva (86 odsto), a zatim je najveći broj osoba kod kojih je nacionalna pripadnost klasifikovana kao nepoznata (sedam odsto), kao i onih koji su iskoristili svoje Ustavom zagarantovano pravo i mogućnost da se ne izjasne o svojoj nacionalnoj pripadnosti (1,8 procenata). Samo jedna nacionalna manjina ima udeo iznad jedan odsto u ukupnom stanovništvu a to su Romi (1,4 procenta). Za njima slede Jugosloveni, koji čine 0,6 procenata stanovništva prestonice.

Da stanovnici prestonice imaju snažan urbani identitet govori i podatak da se od ukupnog broja onih koji su na pitanje o nacionalnoj pripadnosti odgovorili u smislu regionalne pripadnosti, čak 15 odsto njih izjasnilo se da su Beograđani. Međutim, iako se Beograd ističe po izrazitoj etničkoj homogenosti, on je mesto susreta različitih nacionalnih zajednica i kultura – na njegovoj teritoriji živi 80 odsto od ukupnog broja Egipćana u Srbiji, 75 odsto od ukupnog broja Cincara, 68 procenata od ukupnog broja Goranaca, ali i više od polovine ukupnog broja Jevreja i Aškalija. Pored toga, usled ratnih sukoba, broj Rusa u Srbiji znatno je uvećan, a u Beogradu živi čak 44 odsto njih.

Srpski jezik je maternji za 89 odsto stanovnika Beograda, a pored njega najzastupljeniji su romski i ruski kao maternji jezici, kojim govori 0,8 i 0,3 odsto građana prestonice. Pripadnici hrišćanske veroispovesti čine 85 odsto stanovništva Beograda – 84 odsto njih su pravoslavci, 0,5 odsto su katolici, 0,1 odsto su protestanti, dok 0,6 odsto čine osobe koje su navele da pripadaju drugim hrišćanskim crkvama ili su se izjasnile samo kao hrišćani. Osim pravoslavne, samo još islamska veroispovest ima nešto veću zastupljenost u ukupnom stanovništvu Beograda (1,7 odsto), i to najviše u opštinama Palilula, Zemun i Surčin. Zanimljivo je da glavni grad ima znatan procenat osoba koje sebe ne smatraju vernicima – čak 2,2 procenta stanovnika za sebe kaže da su ateisti, a od ukupnog broja ateista u Srbiji svaki drugi živi upravo u prestonici. Skoro svaki četvrti stanovnik grada Beograda koji se deklarisao kao ateista živi u Novom Beogradu, a njihovo najveće relativno učešće zabeleženo je u opštinama centralnog gradskog jezgra – Starom gradu i Vračaru.

U Beogradu je 2022. godine živelo 1.681.405 stanovnika, odnosno 21.965 više u odnosu na prethodni popis stanovništva. Popisano je oko 695.000 domaćinstava, što predstavlja nešto više od četvrtine ukupnog broja domaćinstava u našoj zemlji. Međutim, iako je broj domaćinstava porastao u odnosu na 2011. godinu, njegova prosečna veličina smanjena je od 2,7 članova na 2,4 člana u 2022, a udeo „malih” domaćinstava, sa jednim i dva člana, povećan je sa 50 odsto na 60 odsto za svega deset godina, prvenstveno zbog povećanja broja samačkih domaćinstava. Podsećanja radi, u našoj zemlji popisano je ukupno oko 232.000 samačkih domaćinstava, od kojih se svako treće nalazi u Beogradu. Povećan je i udeo staračkih domaćinstava, pa danas gotovo svako peto domaćinstvo u Beogradu čine osobe starije od 64 godine.

Prema popisu iz 2022. najveća gradska opština je Novi Beograd, sa gotovo 210.000 stanovnika i sa pozicijom najveće opštine još od 1981. godine, a za njom slede Palilula, Zemun, Čukarica, Voždovac i Zvezdara i Rakovica, koje broje više od 100.000 stanovnika. U odnosu na popis stanovništva iz 2011, prosečna starost stanovništva Beograda povećala se za skoro jednu godinu i u 2022. iznosila je 42,7 godina. Na osnovu ovih vrednosti, stanovništvo prestonice može se svrstati u grupu demografski najstarijih populacija, iako se proces starenja odvija primetno sporije nego u ostatku zemlje.

Zanimljiva polna statistika svedoči da od svih regiona u Srbiji, Beogradski region ima najveći procenat žena, a u prestonici živi čak 183.047 više žena nego muškaraca. Čak u 16 gradskih opština žensko stanovništvo je brojnije od muškog, pri čemu je najveća razlika na Vračaru, gde procenat žena iznosi 55,2 odsto, dok je udeo muškaraca svega 44,8 odsto. Podaci o starosnoj strukturi govore da najmlađe stanovništvo živi na Zvezdari, a najstarije u Starom gradu i Savskom vencu.

U odnosu na druge regione, Beogradski beleži porast broja ekonomski aktivnih osoba za oko 63.000 u odnosu na 2011, što predstavlja povećanje za 8,7 odsto u odnosu na 2011. Profesionalna struktura zaposlenog stanovništva odražava karakteristike glavnog grada i ekonomskog centra države – kao i u vreme prethodnog popisa, gotovo polovina zaposlenih su stručnjaci, umetnici i inženjeri, stručni saradnici i tehničari. Iako je broj penzionera smanjen kod oba pola u periodu od 2011. do 2022. godine, njihov udeo i dalje je visok u opštoj populaciji, što je posledica intenzivnog starenja stanovništva – podaci govore da 22,2 odsto stanovnika Beograda čine penzioneri.

Gotovo trećina stanovnika ima fakultetsku diplomu

Obrazovna struktura stanovništva prestonice je povoljnija iz popisa u popis – procenat stanovništva nižih nivoa obrazovanja je smanjen, dok je udeo osoba sa visokim obrazovanjem znatno porastao. Najviše stanovnika prestonice (51 odsto) ima srednje obrazovanje, gotovo trećina ima fakultetsku diplomu, a brojke govore da u Beogradu ima više žena (29 odsto) nego muškaraca (25 odsto) sa visokim obrazovanjem. Osnovno obrazovanje ima svaki deseti stanovnik Beograda, a udeo nepismenih praktično je zanemarljiv i iznosi 0,3 odsto. Popisom je zabeležen i znatan porast kompjuterski pismenih osoba – sa 48 odsto u 2011. na 60 odsto u 2022. godini.

Sve više vanbračnih zajednica

Podaci o bračnom statusu Beograđana svedoče da raste broj onih koji nikada nisu izašli pred matičara – više od trećine stanovnika glavnog grada nikada nije izgovorilo sudbonosno „da”, a istovremeno je porastao broj osoba koje žive u vanbračnoj zajednici – sa 4,2 odsto, koliko ih je bilo u popisu stanovništva 2011, na 5,4 procenta, koliko je evidentirano 2022. godine. Čak 40 odsto muškaraca i 30 procenata žena nije se ostvarilo u ulozi roditelja, a analiza fertiliteta pokazuje da se stanovništvo Beograda već dugo suočava sa fenomenom nedovoljnog rađanja, koji ne obezbeđuje ni prosto obnavljanje stanovništva.