Platon ili Aristotel

Postoji davnašnja dilema potekla još iz antičkih vremena a tiče se prevlasti između dva, za razvoj evropske misli ključna, filozofa –  Aristotela i Platona. Mišljenje da se između dva stuba temeljca ne može birati valja prihvatati veoma oprezno. Jer, naklonjenost jednom ili drugom filozofskom sistemu potencijalno otkriva mnogo više od filozofske orijentacije.

Svoj novi roman, „Savršeno sećanje na smrt”, Radoslav Petković koncipira upravo na temeljima tradicijepo kojoj izbor između ova dva filozofa može da kanališe nečiji život, ali i čitave civilizacije i istorijske periode.Bilo bi pogrešno pojednostaviti sve one tokove, ali i meandre i sporedna ulivanja koja nam tako impresivan roman pruža, pa reći šta je okosnica knjige –pad Vizantije ili Platon i njegovo učenje o duši, tim pre što Petković svira na obe žice, fikcije i istoriografije, gotovo paralelno, uvodeći nekoliko narativnih tokova i pripadajućih im glasova. Od njih, dominantna su tri: izmišljeni lik kaluđera Filariona koji život provodi uz, istoriji poznatog, filozofa Plitona, istorija pada Konstantinopolja kojoj pripada najzamašniji deo i sam narator, što se romaneskno smenjuje sa dokumentarnim i obavijaprozaističku nit oko pažljivo biranih momenata iz godina sumraka Vizantije.

Ali, i istorijska potka i izmaštana pripovest maskiraju ono što autor zaista želi da ispriča – moguće viđenje začetaka evropske ezoterije koja u Petkovićevoj interpretaciji počinje tamo gde se roman završava, Plitonovim upoznavanjem zapadnjaka sa Platonom, kao i sa spisima Hermesa Trismegistosa što za posledicu ima oživljavanje evropske struje neoplatonista, njihov uticaj na renesansu, ali i nastanak hermetičara. Pliton, u romanu predstavljen kao moguća reinkarnacija Platona, do kraja ostaje zagonetna, u potpunosti romanesknaličnost u službi centralne teme romana baš kao i digresije poput one koja vodi čitaoca čak do Jejtsa (poznatog po ezoterijskim sklonostima i verovanju u metempsihozu), koje iz tog ugla počinju da imaju opravdanje kao pokazatelji dokle sve sežu alternativni vizantijski uticaji. Iz perspektive kraja romana, naslov, s početka možda nejasnog značenja, „Savršeno sećanje na smrt”, otkriva se kao uputstvo za čitanje u ključu jedne filozofske opcije (Platonovog učenja o metempsihozi), privilegujući je u odnosu na hroničarsko-istoriografski diskurs.

Zato bi i žanrovski ovaj roman mogao biti sporan: na momente prezasićenost istoriografskim presudno bi ga kvalifikovala kao istorijski –kada ne bi bilo vešte igreda se u tradiciji hermetičaramimikrijski maskira centralna nit i već poznatih naznaka poput one gde se istorija karakteriše kao „neka vrsta sećanja, makar i lažnog”.

Petković je i u prethodnim delima bio naklonjen apokrifnim tumačenjima istorije pišući ih u skladu sa stanovištem da je istoriografija, između ostalog, i subjektivno pripovedanje. Ali, kao da se sama spisateljska forma poigravanja činjeničnom istorijom i njenog problematizovanja iscrpla u romanu „Sudbina i komentari”, složeno komponovanom prozom koja je baštinila brojne postmoderne tehnike pripovedanja, pa nije čudno što ih je Petković u romanu objavljenom petnaest godina kasnije decidirano ostavio za sobom kao, danas već semantički ispražnjene, formule.

„Savršeno sećanje na smrt” je, u tom smislu, roman smirenijih proznih zahvata ali monumentalno kompleksan kako po istorijskom periodu koji obuhvata i raznovrsnim filozofskim konceptima koje razmatra, uključujući i, u domaćoj prozi ređe čitanu, ezoterijsku tradiciju. Tehnikom veoma složenog upredanja više narativnih tokova ukrštaju se različite žanrovske forme pripovedanja proistekle iz obe tradicije, platonovske (stvarnost kao tajna) i aristotelovske (umetnost kao mimeza stvarnosti), nudeći čitaocu da prihvati ili odbaci ono što može ili želi i ne ukidajući mu, ni na jednom nivou, suštinu romanesknog što je zavidan prozaistički talenat rasnog pripovedača.

A na početnu dilemu: Platon ili Aristotel, odnosno da pojednostavimo – duh ili materija, onostrano ili ovostrano, Petković odgovara nudeći obe pripovedačke forme, ali prozaističkim sredstvima ukazujući na onu kojoj daje prednost, podrivajući i prevazilazeći mimezu fikcijom a istoriografiju alternativnom istorijom.