Vojne zastave Srba – znamenje časti i slobode

Istorija vojnih zastava Srba obeležena je mnogim promenama zbog turbulentnih događaja kroz koje je prošao naš narod. Stalni heraldički znakovi kao obeležja zastava javljaju se u nemanjićkoj srednjovekovnoj srpskoj državi. Dvoglavi orao je amblem na zastavi cara Stefana Dušana, koja je istaknuta na zidinama tadašnje srpske prestonice Skoplja 1339. godine. Motiv dvoglavog orla kao vojnog znaka i simbola srpstva bio je prisutan i prilikom bitke na Kosovu 1389. godine, kada su ga na svojim viteškim oklopima i zastavama nosili knez Lazar Hrebeljanović i njegovi krstaš barjaktari Konstantin Mihailović Krajmir i stalaćki vojvoda Damjan Oliverović. Motiv dvoglavog orla postao je trajan heraldički znak 1402. godine, kad je Stefan Lazarević dobio despotsko dostojanstvo.

Drugi srpski heraldički znak je krst s ocilima, koji se prvi put javlja 1397. godine i svojom simbolikom označava posledice tragičnog poraza na Kosovu polju u smislu „samo sloga Srbiju spasava”. Na srednjovekovne srpske zastave stavljani su, pored krsta s ocilima i dvoglavog orla, još i natpisi koji su sadržavali ime zemlje, vladara ili grada i pomen sveca zaštitnika. Kada se bosanski kralj Tvrtko 1377. godine krunisao za kralja Srbije, Bosne i Primorja, i time preuzeo nasleđe Nemanjića, na zastavama njegovog kraljevstva, pored znaka krsta, pojavio se i znak dvoglavog orla.

U kasnijem periodu srpske istorije treba istaći period srpskih ustanaka za oslobođenje od 1804. do 1815. godine. Zbog obnavljanja običaja da se vojska svrstava pod zastave i ide u boj predvođena barjaktarom, zastave su bile ponos mnogih odreda i javljaju se u prvim ustaničkim akcijama. Te zastave se mogu podeliti u nekoliko grupa: zastave vrhovnog vožda i istaknutih starešina, zastave regularne ustaničke vojske i zastave pojedinih vojvoda posle ustanovljavanja tog zvanja 1811. godine. Zastave srpskih ustanika sačuvane su kao jednobojne, zatim dvobojne (pretežno crveno-bela) i trobojne (crveno-plava-bela), a na njima su obično bile ispisane hrišćanske poruke „Sa verom u boga, i za krst časni i slobodu zlatnu”.

U ratovima protiv Turske 1876–1878. godine Srbija je na ratištu isturila vojsku koja je dobila zastave napravljene uoči samih bitaka ili u toku rata. Te zastave nisu obeležene novim simbolima, ali se na njima navodi nova poruka „Za veru, slobodu i otačestvo”. Veliki broj tih zastava odlikovan je posle rata Ordenom Takovskog krsta od strane kralja Milana Obrenovića. Dobrovoljački odredi, koji su tada obrazovani u Srbiji za borbu protiv Turaka, poslužili su se ne samo tadašnjim državnim vojnim zastavama, nego i običnim trobojkama bez heraldičkih znakova ili barjacima.

Pod zastavama sa srpskim simbolima vojevalo se tada u ustanku u Bosni i Hercegovini. Za većinu tih zastava može se pretpostaviti da su unesene iz Srbije i iz Crne Gore. Petar Mrkonjić (Petar Karađorđević) imao je zastavu koja je bila istovetna s tadašnjom zvaničnom srpskom zastavom, tj. s uobičajenim grbom (krst sa ocilima) i likom Andreja Prvozvanog. Isticanjem srpske zastave na tvrđavi Niša obeležen je završetak rata koji je Srbiji doneo teritorijalno proširenje i državnu nezavisnost 1878. godine.

Početkom Prvog balkanskog rata broj pukovskih zastava povećao se kad se u vojsku javilo 20.000 dobrovoljaca, zbog čega je obrazovano šest prekobrojnih pukova, pa su i za njih napravljene zastave.

Barjaci pod kojima je vojevala srpska vojska svedočanstvo su njene hrabrosti i mnogih podviga i čuvani su po cenu života, od srednjovekovnih vremena do savremenog doba. Verovalo se da je rat izgubljen kad zastave padnu u ruke neprijatelja i da je došlo do sramotnog poraza. Posle Prvog svetskog rata veliki broj zastava odlikovan je ordenima Karađorđeve zvezde i zlatnom i srebrnom medaljom za hrabrost. Iste te zastave koje su nošene u Prvom svetskom ratu, bile su u upotrebi i u toku Drugog svetskog rata, a bile su nošene i čuvane od strane Jugoslovenske vojske u Otadžbini (JVuO) đenerala Draže Mihailovića, tzv. Pukovska zastava Jugoslovenske kraljeve vojske sa simbolom belog dvoglavog orla s krunom i grbom jugoslovenskih naroda, trobojkom plavo-belo-crvenom i natpisom „Sa verom u boga, za kralja i otadžbinu”. Neke od njih, koje nisu uništene, danas se čuvaju u muzejima širom Srbije.

Miomir Garašanin,

Beograd