Od male crne tačke do olujnog oblaka na nebu Evrope

Hercegovački ustanak, koji je pre 150 godina započeo u Nevesinju, jedan je od najznačajnijih datuma u novijoj istoriji srpskog naroda, ali i jedan od važnih datuma u istoriji Evrope, jer je sa njegovim izbijanjem zapaljena varnica „Velike istočne krize”, koja je na kraju dovela do Berlinskog kongresa 1878. i nove geopolitičke mape Evrope. Postepeno se ta, kako je jednom prilikom zapisao istoričar Vasilj Popović, „mala crna tačka u Hercegovini povećavala i postala slična oblaku” koji je zatamnio inače „vedro nebo evropske diplomatije”, kako se ono činilo nemačkom kancelaru Bizmarku u jesen 1875. godine.

Način na koji su Turci izvršili pacifikaciju Hercegovine, nakon Vukalovićevog ustanka, ostavljao je otvorenu mogućnost za nove nemire, a nezadovoljstvo srpskog naroda i obnovljeni teror turske administracije i lokalnih muslimanskih moćnika tu su mogućnost činili veoma izglednom (Luka Vukalović, vođa tri ustanka između 1852. i 1862. u oblasti istočno od Trebinja, na granici sa Crnom Gorom. Narodni otpor izazvan je naređenjem o prikupljanju oružja od seljaka i zahtevima za nekim zaostalim porezima).

Osim toga, Vukalovićev ustanak je u svojoj završnoj fazi, od početka šezdesetih godina, sve manje imao socijalni, agrarni karakter, a sve više dobijao karakteristike političkog revolucionarnog pokreta, čiji je krajnji cilj bio potpuno oslobođenje Hercegovine i njeno ujedinjenje sa Crnom Gorom, ili pak ostvarivanje široke autonomije, koja bi u krajnjoj liniji omogućila da se od autonomnih oblasti Hercegovine stvori nova srpska kneževina na Balkanu.

Pucanj hajdučkog harambaše Pera Tunguza na turske kiridžije u Bišini kod Nevesinja, 5. jula 1875. godine, odjeknuo je posle nekoliko dana u Krekovima i zapalio vatru već duže vremena pripremanog i očekivanog Hercegovačkog ustanka. U taj pucanj slili su se vekovi kolektivne tuge, bola, stradanja, patnje, seoba, ali i stalne borbe za očuvanje nacionalne samosvesti i pravoslavne vere. Srpski narod tada je još jednom „na svoja leđa uprtio breme istorije” i iskoračio na svetsku pozornicu, ištući svoju slobodu, jednakost i pravdu.

Hercegovina je tada dala najsvetlije primere i individualnog i kolektivnog herojstva i rodoljublja: od prve bitke kod Krekova, kroz klanac Dugu na Krstac i preko Gacka na Muratovicu sve do Prenćana na Tari, gde je vojvoda Tripko Džaković dao svoju glavu za zadatu reč da Turci mogu preći Taru samo preko njegovog leša. I na visu zvanom Glasovita, gde je klonula desnica već tada legendarnog uskoka i župo-pivskog kapetana Vula Adžića, i na Radovan ždrijelu, gde se u jurišu na tursku karaulu ugasio život najmlađeg hercegovačkog vojvode Maksima Baćovića, pa kroz klanac Dugu, gde na turskim šančevima ostade hrabri komandir Gornjenevesinjskog bataljona Trifko Buha, i sve do Ostroških greda, gde su bataljoni Lazara Sočice i Bogdana Zimonjića za „devet krvavijeh dana”, kako ih je istorija zapamtila, zadivili herojstvom, ali i vojnom veštinom čitavu Evropu. I na Vučijem dolu, gde je očevidac te znamenite bitke A. Pajević zabeležio početak bitke: „Ali se u sretnom času, po komandi knjaževoj s desne strane podiže vojvoda Peko Pavlović sa junačkim hercegovačkim ustašima, a na levo krilo poteče senator Bajo Bošković sa svojom brigadom, te se u najživljem trku obe vojske uspeše i zauzeše važne položaje na tim dvema brdskim glavicama, sa kojih prosuše prvu vatru na Turke i time prihvatiše otvorenu bitku od Turaka.” Svrstani u 16 ustaničkih bataljona i nekoliko samostalnih četa, predvođeni svojim narodnim glavarima: vojvodama, serdarima, kapetanima i komandirima, Hercegovci su jurišali na turske šančeve i kod Nikšića, Bara i Ulcinja, oslobađajući zajedno sa crnogorskom vojskom ove gradove. Danas možemo s punim pravom reći da je to bilo možda i najslavnije doba Hercegovine.

S druge strane, Hercegovci nisu u punoj meri shvatali razloge rivalstva dvojice srpskih vladara, u dve srpske kneževine, Srbiji i Crnoj Gori. Još u fazi priprema ustanka u Hercegovini izbila je na površinu surevnjivost crnogorskog i srpskog dvora. Knez Nikola je svim sredstvima nastojao da istisne uticaj Srbije u Hercegovini, pa je zato gledao sa nepoverenjem sve one koji su dolazili s te strane, istovremeno pokušavajući da vrbuje što više hercegovačkih glavara. A ako mu to ne bi polazilo za rukom, onda se prema njima odnosio neprijateljski. Nesumnjivo, najveća žrtva tog rivalstva bio je vojvoda Mićo Ljubibratić, koji je, kao i ranije Luka Vukalović, bio onemogućen od kneza Nikole da vodi isuviše „hercegovačku” politiku, koja bi išla u pravcu stvaranja nove srpske kneževine i njeno eventualno ujedinjenje sa Srbijom, jer je to bilo suprotno željama kneza Nikole da proširi Crnu Goru do Neretve.

Njegove planove, ali i oslobođenje čitave Hercegovine, onemogućile su aspiracije Autrougarske monarhije na Bosnu i Hercegovinu. Pokušaji ustanika u Hercegovini, kao i u Bosni, da preduprede odluke Berlinskog kongresa, izjavama da ne prihvataju eventualnu austrougarsku okupaciju ovih oblasti, bili su samo očajnički pokušaji da se izbegne novi okupator. Uzalud je 45 hercegovačkih glavara potpisalo jednu „Adresu” crnogorskom knezu u kojoj traže da poradi kod ruskog cara da ne dozvoli da se Hercegovina deli i da tako jedan njen deo pripadne Austrougarskoj.

S druge strane, knezu Nikoli nije odgovarao nikakav novi zaplet sa Austrougarskom oko Hercegovine, barem dok mu Turci ne predaju gradove i dok ne učvrsti svoju vlast na pripojenim teritorijama. Zbog toga je austrougarska vojska u Hercegovinu ušla puno lakše nego u Bosnu, krećući se uglavnom kroz pusta mesta, jer je stanovništvo većinom bilo izbeglo i tek kasnije se vraćalo svojim kućama. Hercegovački ustanici, po izričitom naređenju kneza Nikole i pod komandom vojvode Petra Vukotića, predali su oružje u Trebinju 3. oktobra 1878. godine austrougarskom generalu Jovanoviću. Kako kaže sam knez Nikola „Hercegovci su sa suznim očima polagali oružje, a u celoj Crnoj Gori bio je to dan velike žalosti”.

Tako je za srpski narod u Bosni i Hercegovini završena jedna etapa borbe za nacionalno oslobođenje i ujedinjenje, a počinjala je druga, sa mnogo jačim i perfidnijim okupatorom, Austrougarskom monarhijom.

*Direktor Instituta istorijskih nauka Univerziteta u Istočnom Sarajevu