Razvoj srpske vojske od narodne do savremene armije

Kada je u jesen 1796. godine turski upravnik Beogradskog pašaluka hadži Mustafa paša radi očuvanja reda i mira odredio koliko koja nahija u pašaluku treba da osigura vojnih obveznika za buduće ratove, ta odluka je smatrana začetkom srpske vojske. Iako je ova mera donesena protiv osionog i samovoljnog ponašanja janičara i njihovog čitlučenja, ona je trebalo da omogući mir u pograničnim krajevima turske carevine, a posebno na granici s Habzburškom monarhijom. O toj uskoj samoupravi i o mobilizaciji Srba u tursku vojsku brinuli su nahijski knezovi koje je imenovala turska vlast. Samo beogradska i valjevska nahija davale su više od 2.500 ljudi. To je bila neka vrsta rezervne vojske, gde se svaki vojnik naoružavao jednom puškom, pištoljem i velikim nožem u obliku sablje ili jatagana.

Kada su se janičari nekoliko godina kasnije vratili u pašaluk i ponovo nastavili sa zulumom (Seča knezova 1804. godine), Srbi su se pod komandom vožda Karađorđa digli na ustanak i s tom narodnom vojskom krenuli u rat za nacionalno oslobođenje. Rešenjem Praviteljstvujušćeg sovjeta Srbije 1808. godine naređeno je da svaka nahija formira po jednu četu od 250 vojnika, a od više četa bataljone i baterije topova. Karađorđeva vojska je 1812. godine imala šest bataljona s ukupno 4.308 vojnika, ali i dosta odreda narodne milicije, pa je u to vreme brojala 16.000 vojnika pod oružjem. Od topova imali su lake i opsadne topove, koje im je zajedno s municijom isporučivala Austrija.

Stajaća vojska je nastala 1825. godine i formirao ju je knez Miloš nakon Đakove bune, i to radi sopstvene sigurnosti. Stvorio je dvanaest četa, tzv. kumpanija, a pošto je kneževini Srbiji od strane Turske carevine bilo zabranjeno formiranje vlastite vojske, Miloš ih je prikrivajući od Turaka prikazivao kao „pandure”. Knez Miloš je 1830. godine osnovao i ličnu gardu od osamdeset odabranih mladića (po stasu i ugledu) iz najboljih kuća. Kadeti su pohađali „Gvardijsku školu”, koja je posebno za njih i otvorena.

Artiljerija je uvedena 1836. godine kao poseban rod vojske, a knez Miloš je od turskog sultana Mahmuda Drugog na poklon dobio šest novih topova. Tada su ustanovljena dva artiljerijska odeljenja s po jednom topovskom baterijom od tri nova topa, i nalazila su se u Kragujevcu i Požarevcu. Prva topolivnica izgrađena je u Kragujevcu 1848. godine, kao i fabrika za izradu vojne opreme. U to vreme stajaća vojska ostala je sporedna vojna formacija namenjena paradama, stražarenju i gušenju nemira, dok je narodna vojska i dalje bila jedina prava vojna sila. Zbog nedostatka oficirskog kadra omogućeno je i stranim oficirima da uđu u srpsku vojsku, ali isključivo radi unapređenja vojske. Računalo se, pre svega, na austrijske oficire srpske narodnosti, ali i na oficire iz ruske carske vojske.

Činjenica je da je narodna vojska kneza Mihaila Obrenovića predstavljala respektivnu silu na Balkanu i u Evropi, što je dovelo do određenih turskih popuštanja, u smislu donošenja odluke 1867. godine o povlačenju turskih posada iz garnizona u Beogradu, Smederevu, Šapcu i Kladovu. Tada je Srpska narodna vojska brojala 50.000 vojnika, što je doprinelo jačanju njene uloge na Balkanu, stavivši se na čelo Balkanskog saveza. Posle srpsko-turskih ratova 1876–1878. i krvave Timočke bune (1883) kralj Milan Obrenović nasilnim reformama je ukinuo narodnu vojsku dobrovoljačkog tipa. Formirana je savremena vojska sastavljena od kadrovske ili operativne vojske, nalik vojskama evropskih država. Zakonom o ustrojstvu države od januara 1883. godine stvara se mešoviti sistem: stalni kadar koji se u ratnom stanju popunjava rezervom. Formirana su tri poziva. Prvi se zvao Aktivna vojska-regularna vojska, tj. stalni kadar, sa svojom rezervom (107.225 vojnika), drugi poziv – rezervisti aktivne vojske koji služe za njeno pojačanje ili za pozadinske dužnosti (51.749 vojnika), treći poziv – rezervisti stariji od 50 godina, koji su pozivani u krajnjoj nuždi.

Država je bila podeljena na pet divizijskih oblasti od po tri vojna (pukovska) okruga s po četiri vojna (bataljonska) sreza. Iste godine osnivaju se i oficirske škole, a iz Francuske stižu „ostragani”, moderno vatreno oružje koje su puni otpozadi, kroz otvor na zadnjem kraju cevi, i to sistem „de bange” (270 poljskih i 42 brdska oruđa). Poslednje decenije 19. veka učinjen je veliki napredak u razvoju vojske što se tiče njene organizacije, strategije, taktike, kadra i naoružanja. Zakon o ustrojstvu vojske donet 1901. važio je sve do 1923. godine. Redovna vojska i rezervna vojska nazivane su isključivo Narodnom vojskom. Vojska je podeljena u tri poziva, a uz nju je obrazovana i „Poslednja odbrana”. S organizacijom zasnovanom na ovom zakonu, neznatno izmenjenom 1904. i 1905, Srpska vojska je 1912. godine ušla u Prvi balkanski rat za oslobođenje Stare Srbije (Makedonije i Kosova i Metohije).

Miomir Garašanin,

Beograd