Biti ili ne biti u selima

Najnovija premijera reditelja Andraša Urbana je specifično kontekstualizovana predstava „Seljački Hamlet”, nastala prema antologijskom dramskom tekstu, grotesknoj tragikomediji Iva Brešana „Predstava Hamleta u selu Mrduša Donja”. Reč je o produkciji Salaškog pozorišta, instituciji vojvođanskih Mađara koja postoji gotovo 50 godina; u pitanju je putujuće pozorište, grupa mladih glumaca koja poput srednjovekovnih minstrela ili renesansnih umetnika komedije del arte putuje po selima i izvodi predstave na otvorenim prostorima, dajući mogućnost najširim slojevima publike da se susretne sa vrednostima izvođačkih umetnosti. Ulaz je slobodan, gledaoci po želji daju donacije.

Tu vrstu pristupačnosti ovog pozorišta je posebno važno istaknuti, a ona se može dovesti u vezu sa Brehtovim razumevanjem političnosti pozorišta, koje odlaskom u netipične izvođačke prostore osvaja nove slojeve društva (i njihov društveno-politički uticaj). Predstava će se izvoditi 26 puta zaredom, na turneji koja obuhvata različita vojvođanska mestašca, od Kavila, preko Temerina i Čantavira do Horgoša i Kelebije. U našem sunovratno ubrzanom vremenu, kada su glumci obično rastrzani i rascepkani na (bez)brojna učešća u različitim profesionalnim angažmanima, ova vrsta profesionalne posvećenosti je zaista čudesna. Tokom mesec dana, izvođači Salaškog pozorišta, uglavnom studenti i diplomirani glumci novosadske Akademije umetnosti, žive na putu, iz mesta u mesto stižu kako se snađu, i traktorima i biciklima, ujedinjeni za naše vreme retkom, ohrabrujućom i optimističnom predanošću pozorišnoj umetnosti.

Premijera u Kavilu je okupila ogroman broj posetilaca, između pet i šest stotina, na prostoru koji je baza Salaškog pozorišta; pored scene na livadi, gde je podignuta drvena pozornica, uz nizove postavljenih klupa i stolica, opremljen je i ugostiteljskim objektima koji nude hranu i piće, između ostalog pljeskavice i kokice, što stvara neku vrstu vašarske atmosfere ili vašarske podloge. U tom smislu, izbor da se baš ovde igra Brešanov komad je vrlo provokativan, samo njegovo izvođenje je politički (umetnički) izazov; kontekst apsolutno određuje predstavu, izvan njega ona ne bi imala puni smisao. Treba napomenuti i to da je repertoar ovog pozorišta češće okrenut laganijim temama i zabavi, te je i u tom smislu ova predstava iskorak, kao što je to bila i produkcija „Kazimir i Karolina”, čija je zabrana pre četiri godine protresla našu javnost.

Urban je Brešanov tekst na ovu otvorenu scenu, gde krave muču i razni insekti napadaju gledaoce (glumce verovatno manje jer su zbog fizičke pokretljivosti i dinamike igre teže dostupni tim napastima), postavio energetski probojno, izoštravajući groteskna značenja komada, gde se pozorište prepliće sa društveno-političkom stvarnošću. Na sceni se izvode prizori iz naše socijalističke prošlosti, jedne seoske zajednice gde se (i dalje prepoznatljivo) koriste pozicije moći, mulja se i zataškava, državna imovina nestaje pod vrlo sumnjivim okolnostima. Minimalistički dizajniran scenski prostor krasi natpis „Kultura za narod” i „Smrt fašizmu” (na mađarskom jeziku, koji prati titl na srpskom).

Glumci nadahnuto i dirljivo igraju stanovnike i političke vođe u toj provincijskoj sredini, kao i likove u predstavi „Omlet”, koju pripremaju, banalizovanu i vulgarizovanu verziju Šekspirovog „Hamleta” (Dániel Tóth, Dániel Huszta, Lilla Greguss, Nikoletta Grgity, Olivér Mihók, Zsolt Mendrei, Endre Gusztony, Armand Bicskei, Nóra Pastyik, Evelyn Nagy, Kata Kovács Nemes, Botond Sándor Kéri). Obučeni su stilizovano realistički, sa jedne strane ilustruju jednostavnu, seosku svakodnevicu, a sa druge označavaju iskorake u svet (pseudo)glamura inspirisan radom i prisustvom na pozorišnoj predstavi (kostim Zoltan Puškaš). Brešanova drama je za ovu priliku adaptirana, uvedeni su pojedini savremeni motivi, često u funkciji pojačavanja komičkih značenja (na primer, pominjanje Dženifer Lopez u svetlu isticanja fizičke atraktivnosti izvođača, muškarca).

Posebno važno mesto zauzima istraživanje značenja funkcije pozorišta (Urbanu omiljeno), u drami prisutno, a ovde razgranato i produbljeno. Naglašen je i grub humor, ali i plodna kritika uprošćenog razumevanja odnosa između različitih društveno-političkih sistema, kao i njihovih odraza na polju kulture, sukoba između socijalističkog i buržoaskog opredeljenja, odnosno, u prevodu, narodne i elitističke kulture.

Imajući u vidu pomenutu vašarsku podlogu, autori predstave je sa jedne strane hrane, u pogledu insistiranja na vulgarnom humoru i lascivnim seksualnim aluzijama ili uključivanja zavodljivih plesno-pevačkih tačaka u kojima učestvuje ceo ansambl, što izaziva ovacije publike. Na drugoj strani, suptilno se uvlače crvi sumnje koji razjedaju taj (lažni) oklop, fasadu veselja i pitke zabave, najviše sa nastupima likova Učitelja i Joce i njegovog predstavljanja Omleta (Hamleta). Ti crvi postepeno rastaču iluzije i otvaraju ključne teme, o životu u jednom tragično korumpiranom društvu, gde su vrednosti okrenute naopačke. Kakav odnos treba imati prema takvim (ovakvim) okolnostima – pitanje je koje se diskretno nameće kao osnovno. Završna, kolektivna, razdragana pesma i vrtoglavo hedonistička igra ansambla, njihovi odlučni, glasno prosuti, ponavljajući stihovi „Uživajmo, braćo... Neka sve ide dovraga” daju jedan mogući odgovor. A nakon njega bi usledilo hamletovsko ćutanje, koje izaziva (potreban) nemir.