Umetnost, istorija i kultura na banknotama

Novac je oduvek izražavao identitet države koja ga kuje, razvoj novca i društveni progres neodvojivi su; novac ima estetsku, obrazovnu, kulturnu, propagandnu funkciju, ali i važnu ulogu u vizuelnoj komunikaciji u društvu, prenoseći teološke, filozofske, istorijske i političke ideje, i to detaljno prikazuje kapitalno i bogato ilustrovano delo Gordane Jauković Nenezić „Umetnost i nacionalna valuta 1884–2024”, (izdanje kuće „Hera edu”). Pored toga što obrazlaže ulogu primenjene umetnosti u kreiranju novca (simboli su imali vizuelnu ulogu, ali i svrhu sprečavanja falsifikovanja novca), autorka se bavi nastankom ideologije nacionalizma u doba sticanja nezavisnosti Kneževine Srbije 1878. godine, zatim kraha Kraljevine Jugoslavije 1941. godine i izgradnje i raspada socijalističke Jugoslavije. Nacionalni heroji, portreti znamenitih ličnosti, spomenici kulture, pejzaži, elementi nacionalne umetnosti, sve ono što predstavlja posebnost srpskog nacionalnog identiteta, vizuelno obeležava seriju novčanica i kovanog novca Republike Srbije.

„Za francuskog antropologa Morisa Godelijea novac je, između ostalog, simbol, vidljiv znak istorije pojedinaca i grupa, čiji smisao dolazi iz najskrovitije dubine društvenih struktura. Time nas je podsetio na to da novac, osim primarne uloge koju ima u razmeni dobara i tržišnoj komunikaciji unutar socijalne zajednice u kojoj je nastao, ima važnu ulogu i u vizuelnoj komunikaciji unutar jedne grupe, koja proističe iz simboličnog karaktera znaka na novcu. Hronološki posmatrano, suverena monetarna vlast po pravilu je pripadala vladaru i državi, čime je novac postajao javna institucija, simbol autoriteta vladara i njegove vladavine, ali i simbol samostalnosti gradskih komuna koje kuju novac”, zapaža Gordana Jauković Nenezić, zaključujući i to da je konačan izgled novca stvaran kao dijalog između vladara, dvora i kovnica, pri čemu je vladar bio taj koji je novcu davao autoritet.

Srpski srednjovekovni novac spajao je vizantijske, domaće i zapadne vizuelne elemente, a imao je osoben izraz u slici vladara. Prvi srpski novac bio je iskovan u vreme kralja Radoslava, kovanje novca obnovljeno je za vreme Dragutina, a bila su upečatljiva dva načela građenja slike vladara – hrišćanski karakter vlasti i ideal vladara-ratnika. Vizantijski uticaj u vreme vladavine Nemanjića ogledao se u tome da je vladar smatran izabranikom samog Boga, dok je znatno kasnije, na „probnim” novčanicama iz 1876. godine, složena likovna kompozicija prikazivala portret Milana Obrenovića, u medaljonu od lišća hrasta i lovora, koje pridržavaju dva anđela, dok je u donjem delu smešten grb Kneževine Srbije, a na poleđini sažeta višedecenijska vladavina dinastije Obrenovića, na čelu sa knezom Milošem.

Kako autorka navodi, nacionalna valuta se na početku zlatnog standarda pojavljivala u materijalnom obliku kovanog novca, „kovanom po propisu i od države garantovanom kovničkom paritetu, ali kada su se pojavili surogati kovanog novca, nacionalne valute dobile su papirni oblik”.

„Nakon ubistva kneza Mihaila, u izuzetno složenoj političkoj situaciji, novac sa njegovim likom imao je važnu ulogu u uverenju naciona da je vlast dinastije Obrenović stabilna”, primećuje autorka, dodajući i to da su na osnovu ovog modela oblikovana i dalja rešenja za kovani i papirni novac i u vremenu vladavine Karađorđevića.

Pre osnivanja Narodne banke proizvodnja kovanog i papirnog novca bila je usko povezana s Briselom, Parizom i Bečom, gde su klišei za novac izrađivani kod njihovih gravera, kako je objašnjeno, pri čemu se upravo tada uspostavljaju standardi likovnog rešenja, elementi za izgradnju vizuelnog identiteta, koji će vremenom ipak zadržavati prvobitni karakter.

U vreme delovanja Narodne banke Kraljevine Jugoslavije autorka prati hronološki sled događaja u okviru emisione funkcije Narodne banke, saradnje banke i zavoda sa istaknutim umetnicima – analizirajući nacionalnu ikonografiju i kraljevsku insigniju, „odnosno način na koji su one povezane sa određenim novčanim praksama u periodu od 1929. do 1944. godine.

„Posebno mesto u 19. veku zauzima program obnove nacionalnog stila, kroz odabir članova naučnih društava, poput Mihaila Valtrovića, Dragutina Milutinovića, Đoke Milovanovića, Vladislava Titelbaha, Đorđa Krstića, koji se odrazio na ideju i realizaciju novčanica Narodne banke u jednoj od njenih ključnih funkcija danas – proizvodnji i izdavanju novca. Vremenom je banka mudrim uključivanjem srpskih i jugoslovenskih umetnika uspela da ostvari vizuelnu samostalnost vizuelnog identiteta. Tome je doprinelo uključivanje plejade najvećih stručnjaka za likovnu umetnost u upravni odbor i komisiju za saradnju sa umetnicima NB: pomenutog Mihaila Valtrovića, Uroša Predića, Đorđa Đoke Jovanovića, Paje Jovanovića i Rudolfa Arčibalda Rajsa. Valtrović i Dragutin Milutinović davali su predloge za prvi konkurs za izradu novčanica”, objašnjava Gordana Jauković Nenezić, a navodi i to da je Valtrovićev zadatak bio da osmisli prvo idejno rešenje banknote u apoenu od 100 dinara, plative u zlatu. U ovom delu se prvi put pojavljuju podaci o autorima novčanica iz 1889. godine, za konkurs za novčanicu od 10 dinara, kao i saradnja banke i umetnika na izradi apoena od 50 dinara. Takođe, u ovom radu objavljena je i atribucija na crtežu za novčanicu od 10 dinara, kao i potvrda da je reč o radu slikara Đorđa Krstića, a do sada nije pisano ni o ulozi vajara Đorđa Đoke Jovanovića, sa kojim je banka započela saradnju 1902. godine.

Autorka ukazuje i na značaj prve jugoslovenske umetničke izložbe, koju je 5. septembra 1904. godine otvorio Petar Prvi Karađorđević, u Kapetan Mišinom zdanju, a koja je bila projekat srpske države i istaknutih ličnosti: Mihaila Valtrovića, Jovana Cvijića, Nadežde Petrović, Marka Leka, Sima Matavulja.

Narodna banka je sledila tadašnja nastojanja Kraljevine Srbije da afirmiše politički i kulturni projekat o oslobođenju i ujedinjenju Južnih Slovena, koji je posle Berlinskog kongresa 1878. godine u javnosti bio sve prisutniji, a osnivanjem Zavoda za izradu novčanica banka je zaposlila umetnike-gravere: Panteliju Pantu Stojićevića i Veljka A. Kuna. U periodu nacističke okupacije, kada je likvidirana Narodna banka Kraljevine Jugoslavije i kada je uspostavljena Srpska narodna banka, ovo delo predstavlja rešenja Omera Mujadžića, Mate Zlamalika i Vase Pomorišca. Pažnju posvećuje i analizi londonske zbirke, novčanicama kraljevske vlade u izbeglištvu, dok je rani posleratni period, sa novim vlastima, predstavljen likovnim rešenjima Veljka A. Kuna, a partizanski žanr na banknotama, po skicama Omera Mujadžića.