U početku beše kazan za rakiju

U arhivi Zavoda za intelektualnu svojinu, među brojnim zelenim kutijama u kojima su uredno naslagani svi prijavljeni patenti još od njegovog osnivanja, našli smo i onaj pod rednim brojem 1. Nažalost, original je izgubljen, ali je sačuvana fotokopija prvog srpskog patenta koji je registrovan 1921. godine u Upravi za zaštitu industrijske svojine, kako se tada ova ustanova zvala.

Pronalazač je Milan T. Jovanović iz Novog Sada, a patent nosi naziv „Uređaj kazana za pečenje rakije“. U daljem tekstu opisane su sve prednosti ovog izuma, koje se najviše sastoje u sledećem: „Kazan se jednostavno vadi iz postolja pomoću poluge, pa je tako u velikoj meri olakšano pražnjenje kazana. Inače sam kazan radi po poznatom postupku sa nizom lopatica za mešanje, koje se mogu lako izvući preko zupčanika i ponovo vratiti, gde su ti nizovi lopatica povezani preko klinova koji se lako uguraju i vade.“

Izumi iz doba Despota Stefana

Prvi srpski patent je zapravo prenet austrougarski iz 1909. godine. Naime, mirovnim ugovorima zaključenim posle Prvog svetskog rata sa Austrijom i Ugarskom, podanicima bivše dvojne monarhije priznata su na pripojenim teritorijama sva stečena prava industrijske svojine, s tim što su se mogla, na izričiti zahtev, u svakom pojedinačnom slučaju, proširiti i na celu teritoriju kraljevine. Na taj način su bivši podanici Austrougarske posle Prvog svetskog rata preneli u novostvorenu Kraljevinu Srba, Hrvata i Slovenaca (SHS) 813 prijava patenata, 719 patenata i 1450 žigova.

Među izumima iz toga doba pomenimo neke slučajno odabrane, kao na primer „aparat za tuširanje“, „napravu za onduliranje kose“, „raspored vezivanja za radioprijemnike u cilju otklanjanja smetnji“, „čekrk, naročito za motorna vozila“, „nalivno pero“, „postupak za uništavanje ili suzbijanje gamadi ili drugih štetnih organizama i za spravljanje za ovo podesne materije“, „džepna pisaća mašina“…

Neki od ovih izuma su domaći, a neki su strani, zaštićeni i na našem tržištu u predratna vremena.

(/slika2)U arhivi nalazimo još jedan dokument koji nam otkriva da je prvi registrovan žig u Srbiji bio žig „dictaphone“ (diktafon), čiji je vlasnik „Dictaphone Corporation“ iz Sjedinjenih Američkih Država. Ovaj žig je registrovan 1921. godine i još uvek je u važnosti. Osim njega, u upotrebi je i dan-danas još dosta žigova iz dvadesetih i tridesetih godina prošlog veka: „Mercedes“, „Varta“, „Singer“, „Ford“, „Kolinos“, „Merima“, „Pepsi-Kola“ …

Ali tradicija pronalazaštva u Srbiji seže u mnogo dalju prošlost, odnos prema tehničkim unapređenjima postojao je i u srednjem veku. To nam svedoče mnoga pisma, dokumenta u rudarskom zakonu Despota Stefana Lazarevića, gde stoji da su „uzeta 24 dobra čoveka da urade Despotov Zakonik iz staleške organizacije pronalazača i istraživača za eksploataciju i preradu rudnog blaga“.

Pomenuta organizacija je imala veliki značaj u srpskoj državi i bila je veoma cenjena, ali na žalost posle vladavine Despota Stefana počinje sunovrat tehnoloških unapređenja.

Žig „Koka-Kole“ najskuplji

Tradicija je obnovljena 1883. godine, kada je Kraljevina Srbija sa još deset država potpisala Parisku konvenciju o zaštiti industrijske svojine, takozvanu Parisku uniju, koja danas okuplja 172 države. Već 1884. doneti su prvi naši zakoni iz oblasti industrijske svojine (Zakon o fabričkim i trgovačkim žigovima i Zakon o industrijskim mustrama i modelima). Do tada, pitanja zaštite industrijske svojine regulisana su na bilateralnoj osnovi i i to sa Velikom Britanijom, Austrougarskom, SAD i Nemačkom.

Posle Prvog svetskog rata, novonastala država Kraljevina SHS je, kraljevskom uredbom, 15. novembra 1920. osnovala Upravu za zaštitu industrijske svojine i tako ispunila obavezu iz Pariske konvencije o osnivanju jedne uprave koja će se baviti priznavanjem prava industrijske svojine i izdavati službeni glasnik u kojem će ta prava objavljivati.

– Članovi Uprave bili su velikani naše nauke i kulture kao što su Milutin Milanković, Aleksandar Leka, Pavle Vasić, Velibor Gligorić… Prvi predsednik Uprave je bio dr Janko Šuman. Uprava je na početku imala 13 ukaznih činovnika imenovanih u decembru 1920. godine, dok je, primera radi, švajcarski Ured za intelektualnu svojinu započeo rad 1888. godine sa sedam činovnika – ističe mr Mirela Bošković, viši savetnik u Odeljenju za žigove Zavoda za intelektualnu svojinu.

Ova institucija, koja je od svog osnivanja nekoliko puta menjala ime, bavila se poslovima koji se odnose na patente, žigove, industrijske modele i uzorke, a vremenom je proširila nadležnost i na geografske oznake porekla, topografiju integrisanih kola i autorska i srodna prava. Za 88 godina, kaže naša sagovornica, ukupno je registrovano 50.061 patent, od toga manje od trećine su domaći. Zavod je registrovao i 54.900 žigova.

U svetu žig „Koka-Kole“ ili „Majkrosofta“ vrede više više od 60 milijardi dolara, a kod nas se u vredne i poznate između ostalih ubrajaju „Štark“, „Bambi“, „Voda voda“, „Jelen“...

Mr Mirela Bošković posebno naglašava da, uprkos svim političkim i državnim promenama na prostoru bivše Jugoslavije, Srbija danas nastavlja pravni kontinuitet u sistemu zaštite prava intelektualne svojine koji datira iz davne 1883. godine.

-----------------------------------------------------------

Milijarde za licence

Finansijski stručnjaci procenjuju da je na svetskom tržištu vrednost licenci čiji je predmet intelektualna svojina najmanje 250 milijardi dolara. Širom sveta danas se nalazi preko četiri miliona patenata. Svake godine se prijavljuje oko 700.000 pronalazaka radi patentiranja, ali se svi ne odobravaju. Istovremeno, zbog neovlašćenog korišćenja zaštitnog znaka, patenata, licenci i trgovinskih tajni gube se milijarde dolara.

-----------------------------------------------------------

Mnoštvo izuma u Kraljevini

O stepenu industrijske i tehnološke razvijenosti Kraljevine Jugoslavije u vremenu između dva svetska rata najbolje govori podatak da je tek 1971. godine prevaziđen broj patentnih prijava iz 1939. Naime, u tom periodu veoma su bile razvijene vazduhoplovna industrija, industrija radio-aparata i farmaceutska industrija i veliki broj patenata i žigova je upravo u tom periodu zaštićen kod Uprave za zaštitu industrijske svojine.