Dan kada je Republika Srbija povratila svoju državnost

Između dve deonice istorijskog dvoboja fudbalskog kluba „Crvena Zvezda“ i ciriškog „Grashopersa“ desila se jedna stvar od posebnog značaja za srpsku ustavnost. Revanš, koji se pripremao u Švajcarskoj, prikupio je veliku pažnju ljubitelja „najznačajnije sporedne stvari na svetu“ u Srbiji i regionu, premda je naš prvak odigrao loše u prvom meču u Beogradu i, suštinski, preostalo je da jedino pobedom u gostima obezbedi učešće u drugom kolu Kupa evropskih šampiona, u šta su mnogi sumnjali.

U isto vreme, u jugoslovenskoj (i srpskoj) prestonici ubrzano je pripremano usvajanje novog ustava Srbije. Dva meseca kasnije, biće oboren zloglasni „Berlinski zid“, simbol podeljenosti Evrope na onu koja teži postepenim, opreznim postupcima u pravcu konsolidovanja demokratske višenacionalne ekonomske i (u manjoj meri) političke zajednice i druge, načičkane državama na čijem su čelu bili lideri koji su nastojali da zadrže autoritarni obrazac vladavine kao model koji nema alternativu.

U Cirihu, crveno-beli su ubedljivom pobedom u gostima (ipak) uspeli da otvore put ka „osvajanju Evrope“ koje se dogodilo one neizbrisive majske noći iduće godine u italijanskom lučkom gradu Bariju. Deceniju i po kasnije pamtilo se da Srbija ima evropskog klupskog prvaka, ali malo ko se sećao toga da je, još koju sedmicu, i dalje na snazi njen ustav usvojen u septembru 1990. godine. Manje je to do političkih prilika nego do fudbala, naravno.

Ovih dana navršava se „okruglih“ tri i po decenije od usvajanja Ustava Republike Srbije iz 1990. godine. Reč je o gotovo pa revolucionarnom aktu, kojim je Srbija prokrčila put ka utvrđivanju samostalnijeg i odgovornijeg položaja u okviru zajedničke, jugoslovenske države, naročito u pogledu statusa njenih autonomnih pokrajina, dotadašnjih praktičnih „republika“ u okviru najmnogoljudnije članice Jugoslavije. Oni koji tvrde da je opsežnom ustavnom reformom Srbija tada utrla put raspadu zajedničke države morali bi da se zamisle pred činjenicom da samo u toj članici federacije nikada nije bilo organizovano izjašnjavanje građana o istinski samostalnom statusu republike, odnosno države.

Ustav je usvojen u poslednjoj sedmici septembra 1990. godine u atmosferi gotovo opsesivne potrebe za sputavanjem autonomaških procesa u Vojvodini i separatističkih tendencija na tlu Kosova i Metohije. Dve autonomne pokrajine prisvojile su ustavotvorna i važna zakonodavna ovlašćenja koja su im bila zajemčena ustavima Jugoslavije, Socijalističke Republike Srbije i socijalističkih autonomnih pokrajina iz 1974. godine, kao samostalnim ustavnim subjektima, „emancipovanim“ od matične republike, što je, kako je tadašnji politički vrh Srbije (ali i najveći deo opozicije) ocenjivao, imalo da vodi daljoj dezintegraciji Srbije, ali i Jugoslavije.

Da se vratimo naslovu ovog teksta: šta je Ustav iz 1990. godine doneo novo u odnosu na pređašnja ustavna uređenja? Dve stvari. Za početak, vodio je centralizaciji državne vlasti na nivou Republike, zanemarivanjem „stečenih prava“ pokrajina, koja su, svakako, bila obeležena važnim (gotovo nerešivim) pravnim i političkim protivrečnostima. U tim se danima (i godinama) pisalo i o ponovnom uspostavljanju državnosti Srbije, koja je u političkim i akademskim krugovima bila doživljavana kao neravnopravna članica jugoslovenske federacije. U tom cilju, Ustavom su uklonjeni elementi državnosti koji su se odlikovale autonomne pokrajine, uključujući mogućnost stavljanja veta na promene ustavnog uređenja u Srbiji. Kako god sa kasnije istorijske tačke gledišta bila merena efikasnost takvog ponovnog uspostavljanja državnosti Srbije, ne može se sporiti da je iza takve ideje stajao najznačajniji broj intelektualnih delatnika i političkih činilaca u Srbiji. Dodao bih: sasvim opravdano. O ovome svedoče i brojni tekstovi posvećeni ovom pitanju u to vreme u uglednim stručnim časopisima (koji su to i danas), kao što su „Anali Pravnog fakulteta“ Univerziteta u Beogradu i mnoge monografske jedinice koje su za predmet imale ocenjivanje kvaliteta predloženih ustavnih rešenja. U njima je raniji položaj autonomnih pokrajina, kao faktički konstitutivnih jedinica jugoslovenske federacije, ocenjen kao neprimeren, anomaličan i potencijalno razoran po realizaciju osnovnih interesa Republike Srbije i njenog državnog identiteta. Ko god da je stajao iza inicijative za usvajanje novog ustava, imao je veoma utemeljenu legitimitetsku podršku za ukidanje „UŽA-S“-a, odnosno koncepcije prema kojoj postoje samostalne pokrajine i, sa druge strane, obespravljen ostatak teritorije „uže Srbije“, prepoznat u navedenoj skraćenici, opterećujućoj po interese cele Srbije i srpskog naroda (ne samo u Srbiji) kao njenog nosećeg političkog subjekta.

Drugu odliku Ustava iz 1990. godine čini njegova gotovo neprepoznatljiva svedenost i stilska istančanost u jeziku i obuhvatu regulisanja. Ovaj zaključak izvodi se iz njegovog poređenja sa prethodnim ustavima (naročito ustavima SFR Jugoslavije i SR Srbije iz 1974. godine). Oni su pisani (prepisivani) na jedva razumljivom, visoko birokratskom i nenarodnom jeziku, što je ispravljeno rešenjima usvojenim u septembru 1990. godine. I prilikom poređenja sa kasnijim (aktuelnim) Ustavom Republike Srbije iz 2006. godine moraju se podvući jednostavnost, konciznost i nomotehnička superiornost Ustava iz 1990. godine. Iako je, iz ideoloških razloga, usvajanje Ustava predstavljeno kao čin „kontrarevolucije“ ili „antibirokratske revolucije“, ne može se osporiti da je taj dokument, sa tehničke strane posmatrano, bio jezgrovit, jasan, sažet i uistinu primeran, naročito u okvirima tadašnje uporedne socijalističke ustavnosti (kojem je Srbija delimično nastavila da pripada i u to doba).

Pošto su nakon njegovog usvajanja usledile trajne i zamršene borbe za demokratizaciju Srbije, uvođenje vladavine prava, okončanje ratova na tlu Jugoslavije i suzbijanje agresije na SR Jugoslaviju (Srbiju) 1999. godine, Ustav je „preživeo“ niz veoma značajnih izazova. U okvirima njegove primene realizovana je demokratska tranzicija 2000. godine, koja je prema njegovim odredbama, dosta dvolično i nedosledno, funkcionisala sve do njegove potpune revizije, sprovedene šest godina kasnije, „preko kolena“ i tehnički dosta nevešto. Kao prvo obećanje pred oktobarske promene 2000. godine najavljivano je (a o tome ima dosta dokaza na planu istorijsko-pravne nauke) hitno usvajanje sasvim novog ustava. Da li je razlog ozbiljnog kašnjenja na tom planu bio nedostatak političkog konsenzusa, složen postupak ustavne revizije, ili nešto treće, čitalac može da nasluti i na osnovu činjenice da je nov, aktuelni Ustav usvojen nakon dvodnevnog referenduma, uz verovatne manipulacije prilikom glasanja i u odsustvu bilo kakve transparentnosti na planu upoznavanja građana – pa i samih narodnih poslanika – sa idejama iznetim u njemu. Ustav iz 1990. godine u najvećoj je meri prepisan, ali je istovremeno neosnovano predstavljen kao akt kojim se u potpunosti menja ustavni život zemlje.

O tome da je Ustav, makar formalno, sadržao optimalna rešenja na planu garancije vladavine prava i poštovanja demokratskih institucija puno govori i to da se, od promene vlasti 2000. godine do usvajanja sasvim novog ustava 2006. često pribegavalo potpunom ignorisanju njegovih ključnih odredaba. Ne samo da je Ustav iz 1990. godine zamenjen onim što je istoričar Lazar Arsenijević pre mnogo decenija „krstio“ kao „izmajstorisano uređenje“, već je novim, važećim ustavom pokušano opsežno preuzimanje ranijeg ustavnog dokumenta, samo pod novom „firmom“, čisto da više nema „Miloševićevog“ Ustava iz 1990. godine, bez obzira na to šta će, i sa kojom legitimnošću, stati na njegovo mesto. A stao je, rečima profesora Ratka Markovića, ustav pisan nemarno, nepismeno i sa neznanjem. I toga se treba setiti kada se iznosi sud o jednom od najbolje sročenih ustava u srpskoj istoriji, mada je u praksi on bio ograničeno sprovođen, što predstavlja štetu po sebi. Ko god bi se bavio mišlju da piše novi ustav Srbije, morao bi da „na radnom stolu“, pored retkih ostalih naših ustava, ima Ustav iz 1990. godine, dokument pod čijim smo važenjem, u eri brojnih pogrešnih komparativnih primera, dobili evropskog šampiona. A ta činjenica ostaje uklesana u „pehar“ evropske ustavnosti zauvek.

*Naučni saradnik Instituta za uporedno pravo u Beogradu