Zlato antičkog Avganistana

Specijalno za "Politiku"
Torino, novembra – Miholjsko leto u Torinu, gradu italijanskog preporoda i nekadašnjem sedištu savojske dinastije. Iako, samo nakratko, italijanska prestonica (od 1861. do 1865), grad je ostao važan industrijski i kulturni centar Pijemonta. Ugodno je šetati se nadsvođenim torinskim ulicama i uživati u prelepom parku Valentino na reci Po. U blizini parka, nalazi se Palata Naučne akademije (projektovana u 17. veku), gradsko sedište najvažnijih umetničkih kolekcija.

U Palati se, pored Egipatskog muzeja, jednog od najinteresantnijih muzeja egipatske umetnosti u Evropi, nalazi i Antički muzej u koji se, iz pariskog muzeja Gime, preselila izložba "Avganistan. Ponovno otkrivanje blaga". Na samom ulazu na izložbu, odmah se shvata da se ovde ne radi o islamskoj umetnosti, niti o talibanima, već o mnogo starijem razdoblju, katkad čak i milenijum pre islama. Bliži smo vremenu u kojem je Aleksandar Makedonski, kao kometa, prošao prostranstvima koja se danas zovu Avganistan. Izložba svedoči o hiljadugodišnjoj prošlosti Avganistana, regiji u srcu Azije koja je oduvek bila raskrsnica između orijentalnih i zapadnih kultura. Dijalog između tih civilizacija je očigledan u delima predstavljenim na izložbi, koja potiču sa mesta koja obelodanjuju da je Avganistan – čak od bronzanog doba (oko 2000. p. n. e.) – bio otvoren za doprinose kako grčke i mesopotamske civilizacije takoo i Persije, Indije i Kine.

Na izložbi je prisutno 220 arheoloških nalaza koji potiču iz iskopina u Avganistanu. Spektakularni zlatni nakit, metali, skulpture, kovani novac i stakla vode poreklo sa različitih mesta i obuhvataju veliki hronološki luk: Teppe Fulloi (3 milenijum p. n. e.), Ai Khanum (helenističko doba), Tillia Tepe (1 vek n. e.) i Begram (1-3. vek n. e.).

U arheološkom nalazištu Teppe Fulloi 1966, bukvalno slučajno, pronađena je gomila zlata. Prvi nalazi, zlatne i srebrne vaze, sačuvani su pravim čudom (seljaci, koji su ih pronašli hteli su da ih razbiju). Pet vaza je spaseno, ali, danas, posle političkih i ratnih previranja u Kabulu, u Državnoj banci pronađene su samo tri. Najdragocenija otkrića, iako deo baktrijske kulture (Baktrija – antičko ime za oblast na severu današnjeg Avganistana), iz bronzanog perioda (oko 2200–1800 p. n. e.), pod uticajem su indijske i mesopotamijske kulture. Lokalna umetnička tradicija u predstavljanju životinja čvrsto se vezala za Mesopotamiju, predstavljajući bradate bikove na zlatnim peharima, dok su geometrijski motivi eho indijske keramike.

Na svom trijumfalnom pohodu, Aleksandar Veliki je bez teškoća osvojio Baktriju koja je tada postala pokrajina Makedonskog carstva. I Aleksandrov prolazak ovim prostorima ostavio je očigledan civilizacijski trag, utemeljen u jeziku i grčkoj kulturi i prošaran različitim intonacijama. Kada su avganistanskom kralju Muhamedu Zahiru Šahu, za vreme lovačkog pohoda u blizini reke Amu Darja, pokazani isklesani fragmenti koji su se veoma razlikovali od radova pronađenih u drugim delovima kraljevstva, kralj je poverio francuskoj arheološkoj misiji da iskopava na teritoriji u blizini ruske granice. Tako su, između 1964. i 1978, u mestu Ai-Khanum, otkriveni ostaci  bivše grčke kolonije koja je bila najistureniji deo helenizma u srcu centralne Azije. Ovaj grad je, 300. godine p. n. e., osnovao vojvoda Aleksandra Velikog, Seleuk Nikator I (utemeljivač helenističko-makedonske dinastije Seleukida posle Aleksandrove smrti), po Aleksandrovoj želji. Iz iskopina su izronile monumentalne strukture obogaćene arhitektonskim dekoracijama – korintski kapitoli, pozorište, gimnazijum, fontana, jedna nekropola sa koje potiče nadgrobni stub koji prikazuje efeba, mladog muškarca, simbola telesnog sklada i lepote. Ostali pronađeni predmeti ilustruju simbiozu sa orijentalnim tradicijama i figurativnom indijskom umetnošću.

Nomadi su napali grad 145. godine p. n. e. i razorili ga. Opljačkali su i simbol grada – palatu sa bogatom blagajnom. O tragičnom kraju Ai-Khanuma na izložbi svedoče zlatne poluge koje su osvajači izlili od vrednih predmeta.

Pre nego što je 1220. Džingis Kan razorio Baktru (savremeni Balk), antičku prestonicu Baktrije i mitski grad u kojem se Aleksandar oženio Roksanom 327. p. n. e., Baktra se spominjala u klasičnim literarnim tekstovima – kineskim, persijskim i arapskim, kao lep i "otac svih gradova". Zahvaljujući iskopavanjima koje su francuski arheolozi započeli 1924, danas se na izložbi nalazi korintski kapitol koji je već u antičkom periodu služio kao blokada na brani u obližnjem mestu Tepe Zangaran.

Tillia Tepe, poslednje važno arheološko otkriće u Avganistanu, nazvano je "zlatni breg". Pre tridesetak godina, u nomadskoj nekropoli, pronađeni su ostaci pet princeza i jednog princa. Njihova bogata odeća prošivena je zlatom i prekrivena dragim kamenjem. U grobovima je otkriveno i mnoštvo privezaka, kaiševa, kineskih ogledala i indijske slonovače. Kruna od zlatnih listova, koja je krasila glavu jedne od princeza, podseća na primerke koji su se kasnije našli na dalekom Istoku. Glava princa-ratnika počivala je na zlatnom peharu. Pored princa ležalo je vanredno bogato paradno oružje. Sve je, inače, izrađeno od vrednih materijala i čudesnom veštinom – do najmanjih detalja kao što su kopče za cipele sa kineskim ikonografskim elementima, dok medaljoni na zlatnom pojasu podsećaju na grčkog boga Dionisa koji sedi na panteru.

Ko su princeze i princ? Tajna nije razrešena…

Nakon zaslepljujućeg sjaja predmeta od zlata i poludragog kamenja, stiže se do sale u kojoj je predstavljeno "Begramsko blago". Pretpostavlja se da je sadašnji Begram, u blizini Kabula, bivša Kavkaska Aleksandrija (Aleksandar je svojim imenom nazivao neke gradove na avganistanskoj teritoriji) koja je, pod nomadskom dinastijom Kusan (Kushan), bila centar ujedinjenja različitih svetova: grčko-rimskog, kineskog i indijskog. Između 1937. i 1939. u Begramu su francuski arheolozi otkrili dve zazidane sobe pune predmeta poreklom iz Kine i Indije. Među najvrednijim izdvajaju se indijski eksponati od slonove kosti, lepo dekorisani i izrezbareni, antička stakla iz Aleksandrije (1. vek n. e.), koja zadivljuju slobodom ukrašavanja i igrom boja gotovo ekspresionističkog karaktera, iako sa klasičnim motivima.

Ova izložba koja već ulazi u istoriju utire put novom Muzeju orijentalne umetnosti u Torinu, koji treba da bude otvoren. Iako je predviđeno da traje do 23. septembra, zbog velikog interesovanja produžena je do 18. novembra. Posle italijanske etape, premešta se u Bon, zatim u Amsterdam, da bi svoje putovanje završila u Americi.