Ugrožen prirodni izvor života

Štiteći vazduh, najneophodniji prirodni izvor života, štitimo ljudski organizam od unošenja materija koje štetno deluju na zdravlje čoveka. Zato je zaštita stanovništva od zagađenjanerazdvojivi deo savremene preventivne zaštite populacije.

Porečima dr Snežane Matić-Besarabić, načelnika za humanu ekologiju beogradskog Gradskog zavoda za zaštitu javnog zdravlja,zagađenom vazduhu izloženo je celokupno stanovništvo, a naročito su ugrožene osetljive grupe ljudi.

–Najosetljivija su deca predškolskog i školskoguzrasta, hronični bolesnici i stari ljudi. Obično govorimo o hroničnim efektima na zdravlje jer se radi odužoj izloženosti,a ljudimakoji imaju neko respiratorno oboljenje stanje se pogoršava kada su koncentracije zagađujućih materija povećane. Delovanje ovihmaterija dovodi do promene kvaliteta vazduha i do porasta potencijalno negativnih uticaja na zdravlje,i to na više načina: zagađujuće materije prisutne u vazduhu spoljne sredine ne oštećuju u istoj meri sva tkiva. Osnov mehanizma delovanja odvija se na alveolarnoj površini pluća, a veća zagađenja onesposobljavaju pluća da odstrane i detoksikuju štetne materije. Svaka od tih materija ima specifičan mehanizam delovanja na organizam. Patogena delovanja nastaju kao posledica smanjivanja aktivne koncentracije kiseonika, što dovodi do poremećaja disanja, a to dalje slabi odbrambene snage,smanjuje radnu produktivnost, povećava sklonost ka oboljenju i povređivanju– objašnjava dr Besarabić.

Prema njenim rečima, zagađujuće materije prisutne u vazduhu delimo na osnovne (klasične) i specifične zagađujuće materije:

– Osnovne, koje su široko rasprostranjene i neizbežno prisutne u svakodnevnim ljudskim aktivnostima– sumpor-dioksid, suspendovane čestice (dim, čađ, prašina), azotovi oksidi, ugljen-monoksid i prizemni ozon, smatramo indikatorima kvaliteta vazduha, s obzirom na njihovu rasprostranjenost. Specifične zagađujuće materije, ugljovodonici, fluoridi, hlor, teški metali iz procesa proizvodnje i sagorevanja, nisu u tako velikoj meri rasprostranjene osim uindustrijskimpodručjima. U urbanim i industrijskim područjima kvalitet vazduha u najvećoj meri zavisi od smeše zagađujućih materija koje se formiraju pod određenim uslovima (vrsta i količina emisije, topografija i meteorološki uslovi), pasu za urbane sredine usvojeni pojmovi „zimski smog” i „letnji smog” –kaže dr Besarabić.

„Zimski smog”, dodaje ona, predstavlja zagađenje materijama iz procesa sagorevanja fosilnih goriva,koja sadrže sumpor,i suspendovanih čestica. Zajedničko delovanje sumpor-dioksida i suspendovanih čestica je pojačano u odnosu na efekat pojedinačno svake od ovih materija.

– „Letnji smog” predstavlja smešu oksidanasa,tzv. fotohemijskih oksidanasa koji nastaju kao proizvod delovanja ultravioletnog zračenja na smešu prisutnih zagađujućih materija (azotovi oksidi, ugljovodonici). Pod uticajem sunčeve svetlosti razlaže sa azot-dioksid i oslobađa atom kiseonika koji je reaktivan i stvara ozon. Ovaj kompleks materija javlja se isključivo letipri određenim meteorološkim uslovima. Ozon koji čini glavni sastojak ove smeše nazivamo „prizemni ozon”, jer se on formira u nižem sloju troposfere, što nije isto što i ozon prisutan u stratosferi. Za razliku od drugih štetnih materija, kao što su ugljen-monoksid i olovo, koji posleudisanja razvijaju toksične efekte u drugim delovima organizma, prizemni ozon delujedestruktivnona respiratornitrakt –objašnjava dr Besarabić.

Prema njenim rečima, izvori zagađenja vazduha rezultat su uglavnom ljudskih aktivnosti i mogu se svrstati u tri grupe: stacionirane, pokretne i izvore iz zatvorenog prostora.

– Stacionirani izvori zagađenja su industrijski, poljoprivredne aktivnosti, komunalni, kao što su zagrevanje, spaljivanje otpada, individualna ložišta, roštilji na otvorenom, perionice, servisiza hemijsko čišćenje i dr. Pokretni izvori kojiobuhvataju bilo koji oblik vozila motora sa unutrašnjim sagorevanjem i izvori zagađenja iz zatvorenog prostora, koji obuhvataju pušenje cigareta, biološka zagađenja, emisija od sagorevanja i zagrevanja, emisija od različitih materijala ili materija kao što su isparljiva organska jedinjenja, olovo, radon, azbest i različite sintetičke hemikalije i dr.