Postoje godine koje neprimetno prolaze kroz istoriju, ali i one koje zauvek razdvoje ono što je bilo od onoga što će biti. Godina 1971. bila je upravo takva – trenutak kada je započelo novo doba u ekonomiji, tehnologiji, politici i kulturi. Mnogi istoričari, ekonomisti i filozofi tvrde da je tada, pre 55 godina, gotovo neprimetno, počeo da se stvara savremeni svet kakav danas poznajemo.

Od 1971. godine čovečanstvo više nikada nije imalo „pauzu“: informacije, novac i moć počeli su da se kreću brže nego ikada.

Kada se danas osvrnemo na početak sedamdesetih, vidimo da 1971. nije bila samo jedna od godina u nizu, već prelomna tačka – trenutak kada su ekonomski, tehnološki i društveni procesi počeli da se prepliću i ubrzavaju do granice prepoznatljivosti.
Ono što se tada činilo kao skup izolovanih događaja, zapravo su bile detonacije koje su pokrenule lanac reakcija u čitavoj civilizaciji.

Kraj zlatnog doba i rođenje neoliberalne ere

Najvažniji događaj 1971. dogodio se 15. avgusta, kada je predsednik Ričard Nikson objavio da Sjedinjene Države više neće menjati dolar za zlato. Time je srušen Bretton Woods sistem – međunarodni finansijski poredak uspostavljen posle Drugog svetskog rata, koji je decenijama garantovao stabilnost svetske ekonomije.

Do tada je dolar bio „kao zlato“ – svaka država je mogla da ga zameni u američkoj riznici po fiksnoj ceni od 35 dolara za uncu zlata.

Kada je Nikson „privremeno suspendovao“ tu konvertibilnost, što je u praksi značilo kraj zlatnog standarda, svet je ušao u eru valuta bez pokrića u zlatu.

Kapital se tada oslobodio granica: ulaganja, valute, tržišta i radna snaga počeli su da se kreću slobodno. Tako je nastao globalizovani svet – fabrika u Kini, berza u Njujorku, investitor u Londonu i potrošač u Beogradu postali su deo jednog istog sistema.

Sedamdesetih i osamdesetih, banke i države su počele da „štampaju budućnost“, trošeći novac koji još nije zarađen. Tako su rođene ekonomske krize, baloni i recesije koje se ciklično ponavljaju do danas – od krize 2008. do inflacije posle pandemije.
Sve je povezano sa onim Niksonovim avgustom 1971, kada je svet odlučio da više veruje u vrednost papira i digitalnih brojki nego u plemeniti metal iz zemlje.

Rađanje digitalnog sveta

Iste godine, u Kaliforniji, u jednoj skromnoj laboratoriji firme Intel, inženjeri Ted Hof i Federiko Fagin završili su Intel 4004, prvi komercijalni mikroprocesor na svetu.
Taj maleni čip, veličine nokta, mogao je da izvede sve osnovne računske operacije koje je do tada radila čitava soba mašina. Bio je to trenutak kada je kompjuter postao ličan. U sledećih nekoliko decenija, mikroprocesor je postao srce svake mašine – od kućnog računara, preko mobilnog telefona, do satelita.
Današnji svet u kome informacije putuju trenutno, u kome se tržišta menjaju u sekundi, a emocije šire viralno, rodio se 1971. Time je započela druga industrijska revolucija, ne više zasnovana na čeliku i parnim mašinama, već na silicijumu i informacijama.
Od tog trenutka počinje digitalna revolucija: elektronske komunikacije, internet, mobilni telefoni, veštačka inteligencija...

Dok je Intel radio na mikroprocesoru, u kalifornijskim univerzitetskim laboratorijama razvijala se mreža ARPANET – prethodnik interneta.
U oktobru 1971. poslata je prva elektronska poruka između dva računara udaljena više stotina kilometara. Istog meseca, Rej Tomlinson je poslao i prvi imejl u istoriji, koristeći simbol @ koji i danas označava elektronsku poštu.

Svet još nije znao, ali upravo tada su postavljeni temelji društva u kojem će informacije, a ne industrija, postati glavni izvor moći.

Grinpis

Posle velikih utopija šezdesetih – mira, ljubavi, jednakosti – došla je era „uradi sam“.
Ekonomija bez granica i tehnologija bez fizičkih ograničenja podstakle su kult ličnog izbora, karijere, samopromocije i privatne slobode.

To je kasnije dovelo do pojave koju danas zovemo „ja-društvo“ (Me Generation), a zatim i do epohe društvenih mreža, gde je svako postao sopstveni medij.
Svet iz 1971. iznjedrio je i novog čoveka – globalnog, povezanog, ali i usamljenog, koji nosi sve informacije u džepu, ali često nema s kim da ih podeli van ekrana.

Sedamdesete su izrodile i ekološku svest. Te 1971. godine je osnovan Greenpeace, a ideja da čovek više nije gospodar prirode dobijala je na zamahu i prerasla u globalni pokret – od Kijota do Pariza. Ljudi su prvi put ozbiljno počeli da razmišljaju o zagađenju, klimatskim promenama i potrošnji prirodnih resursa planete.

Bio je to početak moderne ekološke politike, ali i šire promene svesti – prelaska sa kolektivnih ideala ka individualnoj odgovornosti i globalnim temama, kako piše Donatela Medous u tekstu „Građanin sveta” (The Global Citizen).

Kina na svetskoj sceni

Na geopolitičkoj mapi, svet se, takođe, menjao. Godine 1971. Velika Britanija je konačno priznala kraj svoje imperijalne moći i povukla se sa Istočnog Sredozemlja i iz Azije. Zatvorila je svoje vojne baze u regionu poznatom kao „Istočno Sredozemlje“ i Persijski zaliv. Najznačajniji trenutak bio je povlačenje iz tzv. „britanskih protektorata“ — Bahreina, Katara i Ujedinjenih Arapskih Emirata, čime je okončana višedecenijska britanska vojna i politička prisutnost u tom delu sveta.
Iste godine Kina je primljena u Ujedinjene nacije, zamenivši Tajvan, što je bio događaj koji je simbolično označio ulazak Kine na svetsku scenu. Zemlja koja je do tada bila bliski saveznik SSSR-a, počinje da se otvara prema Zapadu. Američki savetnik Henri Kisindžer posetio je Peking i pripremio put za istorijski dolazak predsednika Niksona godinu dana kasnije.
Svet bipolarnog Hladnog rata počeo je da se lomi i da se stvara ono što danas zovemo multipolarnim svetom. Države sadašnje EU, Rusija, Indija, Brazil, pa čak i regionalne sile poput Turske ili Saudijske Arabije, počinju da igraju važne uloge.

Rađanje novog sveta

Prva godina osme decenije prošlog veka bila je i prekretnica u pop kulturi. Te godine objavljeni su albumi koji su promenili muziku: „Imagine” Džona Lenona, „Led Zeppelin IV”, „Sticky Fingers” Rolingstonsa. Filmovi kao što je „Francuska veza” otvorili su eru mračnije, realističnije sinematografije.
U modu ulaze prvi uniseks stilovi, brišući granice između muške i ženske mode. Istovremeno, feministički pokret izlazi iz senke i zauzima mesto u javnom diskursu, menjajući način na koji društvo razume rod, moć i slobodu. Televizija postaje glavni oblik masovne kulture, „prozor u svet”, ali i ogledalo kolektivmne svesti.

Sve te promene nisu bile samo estetske ili političke; one su bile simptom dublje transformacije, koju su sociolozi kasnije nazvali „ubrzanjem vremena” — osećajem da se društvo menja iz godine u godinu, da se ritam istorije ubrzava.

Sve što se posle 1971. dogodilo – uspon digitalnog kapitalizma, pad Sovjetskog Saveza, globalne krize, društvene mreže, ekonomske nejednakosti, pa i današnji sukobi oko resursa i identiteta – može se posmatrati kao rezultat istog procesa ubrzavanja.

Filozof Hartmut Rosa to je nazvao „društvenom akceleracijom“, gde svaki tehnološki napredak stvara potrebu za još bržim, svaka inovacija rađa sledeću, dok se ljudska svest i društvene institucije sve teže prilagođavaju.
Od 1971. do danas svet je napravio više promena nego od 1771. do 1971.

U tom smislu, 1971. nije bila samo godina, već otvoreni portal. Kada koristimo kreditnu karticu, gledamo u ekran, šaljemo poruku preko mreže ili kupujemo proizvode onlajn, mi živimo u svetu koji je rođen 1971, godine kada je stvoren sistem koji i danas upravlja našim životima.