Veliki školski čas u Kragujevcu

Dan sećanja na srpske žrtve u Drugom svetskom ratu obeležava se danas povodom jednog od najpotresnijih događaja u srpskoj istoriji. Nemački okupatori su kao odmazdu za pogibiju deset svojih vojnika i ranjavanje 26 u napadu partizana 16. oktobra 1941. na 3. bataljon 749. pešadijskog puka Vermahta, u Šumaricama 21. oktobra 1941. godine streljali oko 3.000 stanovnika Kragujevca i okolnih mesta, među kojima i 300 učenika srednjih škola i njihove profesore.

Odluka okupatora da usledi odmazda u Kragujevcu doneta je posle napada ustanika 16. oktobra na putu Kragujevac – Gornji Milanovac, između sela Bara i Ljuljaka, kada je nemačka kolona dočekana u zasedi. Bila je to zajednička akcija partizana, odnosno tada Narodnooslobodilačkih partizanskih odreda (docnije NOVJ), i četnika, pripadnika Jugoslovenske vojske u otadžbini.

Prema drakonskoj odredbi Franca Bemea, tada glavnokomandujućeg nemačkog generala u okupiranoj Srbiji, donetoj 10. oktobra, propisano je streljanje 100 Srba za jednog ubijenog, a 50 za svakog ranjenog Nemca. Naredbu da se sprovede odmazda u Kragujevcu neposredno je izdao major Oto Deš, tada zapovednik 749. puka, sa središtem u Kraljevu. Izračunato je pritom da će se, po naredbi generala Bemea, s ciljem odmazde streljati 2.300 osoba. Iz Kraljeva nalog je prosleđen majoru Paulu Kenigu u Kragujevac.

Oto fon Bišofshauzen, krajskomandant, insistirao je tada da su okolna sela, kako se izrazio, legla bandita, te da bi odmazde, hapšenja i streljanja, trebalo započeti u njima. Sam Kragujevac Bišofshauzen je opisao kao uglavnom mirnu sredinu.

Odmazde su tako započele u obližnjim selima, 19. oktobra u Maršiću, Ilićevu, Grošnici, a nastavljene masovnim streljanjem u Kragujevcu 21. oktobra, a delom i prethodnog dana.

Nije u potpunosti razjašnjeno koliko je ljudi tada uhapšeno. Procenjuje se da je privedeno između pet i šest hiljada građana, što je činjeno sasvim neselektivno.

Hapšeni su muškarci starosti između 16 i 60 godina, mada je među privedenima bilo i drugih, a koliko se zna, otpora prilikom privođenja nije bilo. Hapšenja i uzimanje talaca tada nisu bili retki, ali je malo ko pretpostavljalo da će uslediti masovno streljanje.

Vlada Srbije je 2012. godine donela je odluku da se dan masakra u Kragujevcu nadalje obeležava kao Dan sećanja na srpske žrtve u Drugom svetskom ratu, preneo je Tanjug.

Akedemija pod imenom „Veliki školski čas” prvi put je održana 1944. godine u Kragujevcu, a prva manifestacija na samom mestu, pored humki u Šumaricama 1957. godine. Od 1963. godine organizaciju preuzima Spomen-park „Kragujevački oktobar”. Tada dobija novu fizionomiju: sadrži elemente odavanja pošte streljanima i elemente umetničkog programa. Tokom komemorativnog dela intonirala se himna, polagani su venci, govorili su preživeli sa streljanja i prenošene kratke vesti sa svetskih ratišta. Umetnički deo činio je izbor proznih i poetskih tekstova iz postojećeg rodoljubivog štiva, u nastupu dramskih umetnika kao i učešću poznatih horova i orkestara. Takav program, prilagođen novim zahtevima, od 1964. godine sa početkom u 11 sati i trajanju od 45 minuta, počeo je stalno da se održava kod Spomenika streljanim đacima i profesorima. Od 1971. godine formira se Savet „Velikog školskog časa” na republičkom nivou koji utvrđuje koncepciju, sadržaj i program manifestacije, bira književnika koji će posebno pisati poemu za izvođenje, reditelja i kompozitora, koji će stvarati originalnu muziku za tu priliku, što je bila novina u odnosu na prethodni period.

Duško Radović bio je autor poeme „Crni dan” koja je izvedena na „Velikom školskom času” te 1971. godine, reditelj je bio Zdravko Šotra, koji je postavio osnove njegovog scenskog identiteta, a kompozitor Konstantin Babić. Intoniranjem himne i polaganjem venaca i dalje počinje svaki „Veliki školski čas”, a od 1991. godine prethodi mu parastos koji služi episkop Šumadijske eparhije sa sveštenstvom. U programima je učestvovalo više od 50.000 izvođača, renomiranih umetnika svih profila. Do 2022. godine napisano je i izvedeno 38 poema i dramskih dela i 36 originalnih muzičkih dela, što prestavlja pravo umetničko bogatstvo koje daje doprinos srpskoj književnosti i muzici.