Srpsko duhovno i kulturno nasleđe na Kosovu i Metohiji, materijalizovano u hiljadama sakralnih objekata različite vrste i stepena očuvanosti, od crkava i manastira, preko kapela, groblja i crkvišta do već teško prepoznatljivih kamenih belega nekadašnjeg bogatog državnog i društvenog života jedne napredne zajednice, svojevrsna je nepomerljiva i rečita tapija našeg istorijskog, ali i savremenog i svevremenog prava na kolevku koja se detetu može silom oteti, ali ne i dubinski u duši otuđiti. U svojoj čuvenoj knjizi „Kosovo – opis zemlje i naroda” (1902) Branislav Nušić, koji nije bio samo diplomata na službi u tom balkanskom delu Osmanskog carstva već i pažljivi i pronicljivi posmatrač srpskih krajeva pod tuđinskom vlašću, zapisao je, pored ostalog: „Nekoliko znatnih manastira, zadužbina velikoga srpskog doba i bezbroj crkvenih razvala oko kojih se viju hiljadama narodnih predanja bili su u ovome kraju najbrižljiviji čuvari vere u narodu.”

„Inače je tih razvala”, nastavlja Nušić, „puno u svakoj gori, kraj svakog potoka i u svakom selu i dok na tim razvalinama leži i poslednji kamen na kamenu, narod ih ne zaboravlja; zbira se kraj njih; služi službu, moli se Bogu i leči se na njima. Manastiri, crkve i crkvišta bili su, dakle, čuvari vere, jer to njeni pre(d)stavnici nikada nisu hteli ili mogli da budu.” Objašnjava, zatim, mudri Nušić da tuđe, grčke vladike, sa svojim fanariotskim vaspitanjem, srpske svetinje nisu u punoj meri osećale svojim, dok je naše sveštenstvo usrdno ispunjavalo svoje pozvanje, vršilo pastirske dužnosti, čitalo molitve i služilo službe, ali mu pleća bejahu nejaka da ponese sav teret odbrane narodne sudbine. „Pa ipak se vera”, nastavlja Nušić, „u onome delu u kojem se održala, održala u svoj čistoti i potpunosti. Ona je sačuvala u sebi svest o narodnosti da ga preda poznijim, današnjim naraštajima koji već, pored vere, ispovedaju javno i glasno i narodnost.”

Pisano je ovo početkom minulog veka, a od tada, kao i pre toga, od osmanskog doba, činjeno je sve da jednoga dana na razvalinama pravoslavnih srpskih svetinja ne ostane ni kamen na kamenu. Razumljivo je zašto su svim srpskim neprijateljima i uzurpatorima njihove svete zemlje te kamene tapije bile trn u oku i zašto su na sve moguće načine nastojali da ih sa nje uklone, a uspomenu na njihovo postojanje izbrišu. Ipak, posle više od jednog veka od Nušićevog svedočenja, te tapije odolevaju, iako pod sve većim, podmuklijim i perfidnijim pritiskom.

Pišući 1988. godine u „Književnim novinama” o Svetim arhangelima, raskošnoj zadužbini cara Dušana, Petar Šarić podseća na to da su Turci taj manastir najpre opljačkali i srušili, ali da je ono što se tada događalo sa celim tim kompleksom (na kojem su posle Drugog svetskog rata obavljeni obimni konzervatorski radovi), „mnogo ružnije i tužnije od nekadašnje pljačke i rušenja: čobani Albanci tu napasaju svoju stoku i turisti, jednako u crkvi i oko nje, moraju najpre da paze da ne nagaze na stočni izmet”. Sveti arhangeli se mogu razumeti i kao metafora stanja ukupne naše duhovne i kulturne baštine na Kosovu i Metohiji, odnosno na teritoriji međunarodnog protektorata, a za mnoge u svetu, pa nažalost i kod nas, „nezavisne države Kosovo”. Ali stočni izmet, što je takođe moguće shvatiti kao metaforu šireg značenja, ne može trajno zagaditi svetost naših kamenih tapija na zavetnu srpsku zemlju, što nije nikakva isprazna poruka u duhu gubitničkih, samozavaravajućih davorija, već istina koju je overila prošlost, a svakako će, uprkos svemu, i budućnost. Naravno, to umnogome zavisi i od nas, među kojima ne bi smelo biti prikrivenih „fanariotskih” sklonosti. A ima ih. Ne treba gajiti iluzije da je država Srbija danas u stanju da adekvatno zaštiti srpsko duhovno i kulturno nasleđe na KiM, jer nije delatno prisutna na tom delu svoje teritorije. To, međutim, ne znači da se i u sadašnjim, krajnje nepovoljnim okolnostima sme baciti koplje u trnje. Uostalom, ničija nije do zore gorela. A svete kamene tapije umeju da čekaju...

Šta sve kosovski Šiptari (od 1968. godine političkom odlukom Albanci) decenijama, a posebno intenzivno od devedesetih godina, uz podršku svojih inostranih pokrovitelja i saveznika, nisu preduzimali da se obračunaju sa materijalnim i nematerijalnim pokazateljima srpske duhovne i kulturne ukorenjenosti na KiM. Kad bi se ukazala pogodna konjunktura, rušiteljski i pogromaški su nasrtali na pravoslavne svetinje i vernike, sistematski su vršili, i vrše, povremene sitnije napade na crkvene objekte, svešteničke i monaške zajednice, sprovodili, i sprovode, permanentnu opstrukciju svih mera kojima bi se, na osnovu zakona, čak i kosovskih, obezbedio njihov podnošljiviji, pravno regulisan položaj... Pošto crkve i manastire nisu mogli ukloniti sa lica zemlje, odavno su razvili čitav pseudonaučni i falsifikatorski narativ o njihovom navodnom albanskom poreklu, tj. izgrađenosti na ruševinama nekakvih izmaštanih albanskih, pretežno katoličkih hramova, da bi krenuli i u institucionalno posezanje za našim svetinjama konstruisanjem teze o tome da bi one logično trebalo da pripadaju kosovskoj „albanskoj pravoslavnoj crkvi”. Kamene tapije, međutim, i dalje dostojanstveno, smerno, ali prkosno odolevaju. S obzirom na to da se četiri srpske pravoslavne svetinje univerzalne vrednosti nalaze na Uneskovoj listi svetske kulturne baštine u opasnosti, a da nije teško shvatiti o kakvoj je opasnosti reč i ko ih ugrožava, prištinskoj uzurpatorskoj družini ova specijalizovana agencija UN za obrazovanje, nauku i kulturu postala je prioritetna i opsesivna meta. Prvo su, zajedno sa predstavnicima nekih zapadnih zemalja, pokušali da se ime Srbije, kao države upisnice tog kulturnog dobra, izbriše iz registra Komiteta za kulturno nasleđe, u čemu su, delimično i usled našeg nemara, u jednom trenutku gotovo i uspeli. Pošto im ovo nije pošlo za rukom, usredsredili su se na nastojanje da po svaku cenu budu primljeni u Unesko, iako za to ne ispunjavaju ni formalne, ni suštinske uslove. Time bi dobili nadležnost nad našom duhovnom i kulturnom baštinom u pokrajini, koju smatraju svojom državom, sa svim zamislivim teškim posledicama po to neprocenjivo opštecivilizacijsko i srpsko nacionalno blago. Vođena je besomučna i bezočna kampanja da se Priština progura u Unesko, ali je Generalna konferencija Uneska pre ravno deset godina taj zahtev bez presedana ipak odbacila. Do sada nije obnovljen, što svedoči da su naše kamene tapije odbile još jedan besprimerni nasrtaj na svoj i naš identitet.

Sad je u modi pokušaj nove prevare. Zapadni tutori su poučili albanske lobiste da bi međunarodna zajednica, pa i Unesko, u sadašnjim okolnostima sveopšteg relativizovanja svake tradicionalne, a posebno nacionalne pripadnosti, možda imali više sluha za fingiranje civilizacijske širokogrudosti, prema kojoj nije važno da li je kulturno nasleđe albansko, srpsko ili tursko, odnosno hrišćansko ili islamsko, već da ga treba shvatiti kao zajedničko dobro svih građana „države Kosovo”. A ona bi se o njemu, kažu, odgovorno i u celini majčinski starala. Nije nego...

Svete kamene tapije, za koje se vredi boriti svim sredstvima i putevima, što nam ih savremenost stavlja na raspolaganje, a kojih je više no što nam se može činiti, od čvrstine su koju je Đura Daničić obećao temenima onih što u raznim vremenima o njih čelima uporno udaraju.    

* orijentalista, diplomata, bivši ambasador Srbije pri Unesku

Crkva Bogorodice Ljeviške

Crkva posvećena Uspenju Bogorodice u Prizrenu, zadužbina kralja Milutina, nastala je 1306/1307. preziđivanjem od temelja stare trobrodne bogomolje. Bila je glavna crkva Prizrena, važnog trgovačkog središta i čvorišta puteva za Peć, Tetovo, Skoplje i Zetu. Glavni arhitekta hrama, protomajstor Nikola i glavni slikar, protomajstor Astrapa gradili su i živopisali ovu crkvu. Hram sa pet kupola, kojem je dodata priprata sa spratom, a nad njim i zvonik, stremio je visoko iznad kuća Prizrena. Keramički umeci na fasadi u vidu polukrugova ili isečaka kruga, meandra, cvetova, zvezdica i glava životinja naglašavaju otvore građevine ili poput natpisa vodoravno teku duž apside. Iz tog najstarijeg perioda sačuvane su freske sa srpskim natpisima: „Bogorodica sa Hristom Krmiteljem” (Hraniteljem) i kompozicije „Svadba u Kani” i „Isceljenje slepog”.

Crkva Bogorodice Ljeviške je opustela posle seoba Arsenija Trećeg Čarnojevića i Arsenija Šakabente. Turci su je 1756. pretvorili u džamiju i dobila je naziv Atik, odnosno Džuma-džamija. Posle oslobođenja Prizrena 1912, ponovo postaje hrišćanski hram. Freske, koje su Turci prekrili debelim slojem maltera, otkrivene su prilikom istraživanja i konzervatorskih radova 1950–1952. Bogorodica Ljeviška prvi je očuvani spomenik dvorske slikarske radionice kralja Milutina i ujedno prvi spomenik na kojem se u Srbiji predstavljaju svetiteljke – po lepoti izdvaja se Sveta Varvara. Posle dolaska Kfora 1999, crkva je zaključana, opasana bodljikavom žicom i okružena obezbeđenjem međunarodnih trupa. U pogromu marta 2004. zapaljena je iznutra, oltarski prostor je oskrnavljen, a časna trpeza razbijena. Freske su pretrpele velika oštećenja. Na listi Uneska Bogorodica Ljeviška nalazi se od 2006, kao deo svetske kulturne baštine u opasnosti.

Manastir Gračanica

Na mestu crkve Lipljanske eparhije kralj Milutin podigao je 1321. poslednji od 14 velikih manastira, zidanih tokom njegove vladavine (1282–1321). Posvećen Uspenju Presvete Bogorodice, kroz istoriju je postao veoma važno kulturno utočište, a u njemu se nalazila i prva štamparija u tim krajevima. Izgledu građevine koji na posmatrača ostavlja snažan utisak veličine i stamenosti doprinela je i upečatljiva fasada od pravilnih tesanika kamena, prekinutih nizovima opeka. Naglašena visina građevine, kao i njene bočne kupole, paraklisi i galerija bili su izazov za vrsne fresko-pisce iz Soluna – Mihaila i Evtihija – koji su živopisanje završili 1321. godine.

U priprati je prvi put prikazana loza Nemanjića, a tu se nalazi i poslednji od 15 portreta kralja Milutina, koliko ih je za života naslikano i sačuvano, kao i najbolje očuvan od tri portreta njegove supruge Simonide. Inspirisan ovom freskom, pesnik Milan Rakić napisao je najlepše stihove o ovoj srpskoj kraljici.

Hram koji je jedan od najlepših spomenika srpske srednjovekovne umetnosti nalazi se u istoimenom naselju, nedaleko od Lipljana. Posle paljevina i pohara u vreme turske vlasti, vaspostavljanjem Pećke patrijaršije, počinje fizička i duhovna obnova Gračanice, čija je crkva oko 1620. pokrivena olovnim krovom. Po završetku Drugog svetskog rata u manastir dolaze monahinje, koje uspevaju da ga obnove. Danas je tamo oko 20 monahinja, koje se bave poljoprivredom, ratarstvom, ikonopisanjem i vezom. Sedište Eparhije raško-prizrenske preseljeno je 1999. iz Prizrena u Gračanicu i manastir ponovo postaje duhovni centar i svetionik za Srbe koji žive na Kosmetu. U julu 2006. Gračanica je uvrštena u Uneskovu listu svetske kulturne baštine i na listu svetske baštine u opasnosti.

Manastir Pećka patrijaršija

Kompleks pravoslavnih crkava u dolini Pećke Bistrice duhovno je središte i mauzolej srpskih arhiepiskopa i patrijarha od 13. veka. Čine ga Hram Svetih apostola (podignut pre 1234), Hram Svetog Dimitrija (1320), Bogorodičina crkva (posle 1330), Hram Svetog Nikole (1337) i zajednička priprata. Godine 1346. srpska arhiepiskopija je uzdignuta na rang patrijaršije i iz Žiče premeštena u Peć. Posle ujedinjenja SPC, u manastiru je 1924. ustoličen patrijarh Dimitrije, prvi poglavar obnovljene srpske patrijaršije. Od tada se svi izabrani srpski patrijarsi ustoličavaju u ovoj svetinji.

U manastirskoj riznici nalazi se i najstarije sačuvano zvono sa ćiriličnim ktitorskim natpisom, izliveno u bronzi, koje je 1432. darovao vlastelin Rodop. Pored vrednih ikona, posebno je značajna zbirka starih rukopisnih i štampanih bogoslužbenih knjiga i dela primenjene umetnosti od 14. do 19. veka.

Posebno mesto, ukrašena i okićena dukatima zahvalnih vernika, zauzima ikona Bogorodice Pećke – Ipekske, koju je po predanju naslikao Sveti apostol i jevanđelist Luka u Getsimaniji, kraj groba Presvete Bogorodice, 48. godine. U Carigrad ju je 460. preneo vizantijski car Lav Mudri, a 898. je poslata na Krim, u Herson. Nju je tamo dočekao ruski knez Sveti Vladimir, koji se pred njom krstio i otpočeo s krštavanjem ruskog naroda. Ikonu je od carigradskog patrijarha dobio na blagoslov Sveti Sava, kada se hirotonisao i doneo je u Srbiju. Turci su se prema ovoj ikoni odnosili sa poštovanjem, a Albanci koji su čuvali patrijaršiju prema Bogorodici Pećkoj gajili su strahopoštovanje.

Manastir Pećka patrijaršija nalazi se na Uneskovoj listi svetske kulturne i prirodne baštine, kao i na popisu svetske baštine u opasnosti.

Manastir Visoki Dečani

Grobna crkva i zadužbina kralja Stefana Dečanskog, čije je podizanje započeto 1327. Nakon smrti kralja Stefana 1331. godine, koji je tu i sahranjen, brigu o gradnji preuzima car Dušan do okončanja 1335. Petobrodna crkva, građena u duhu Raške škole, najveća je bogomolja podignuta u srednjovekovnoj srpskoj državi (otud epitet „visoki” u nazivu). Kao retko gde, srpska srednjovekovna umetnost je ovde napravila veliki iskorak ka romaničkoj i gotičkoj umetnosti. Posebno se ističe vrednost dva predmeta iz tog perioda – drvenog prestola i sarkofaga kralja Stefana Dečanskog.

Ovaj hram, posvećen Hristu Pantokratoru i Vaznesenju Gospodnjem, fresko-pisan je od 1337. do 1348. Od ikona najdragocenije su one koje je krajem 16. veka naslikao monah Longin. Fresko-živopis broji više od hiljadu pojedinačnih figura i scena razvrstanih u više od 20 ciklusa, tako da predstavlja najveći očuvani izvor podataka o vizantijskoj ikonografiji.

Manastir se nalazi u udolini pored rečice Dečanska Bistrica, jugozapadno od Peći, ispod planinskog masiva Prokletije. Pripada Eparhiji raško-prizrenskoj Srpske pravoslavne crkve i predstavlja nepokretno kulturno dobro kao spomenik kulture od izuzetnog značaja. Od 1999. je pod stalnom zaštitom pripadnika Kfora. Uprkos tome, u nekoliko navrata Albanci su ga gađali minobacačkim granatama (2000, 2004. i 2007. godine), a na zidovima su ispisivali uvredljive i preteće grafite. Na Uneskovu listu svetske kulturne i prirodne baštine upisan je 2004, a dve godine kasnije i među objekte ugrožene svetske baštine. Nalazi se i na listi najugroženijih lokaliteta kulturnog nasleđa Starog kontinenta, koju je sačinila panevropska federacija za očuvanje kulturnog nasleđa „Evropa nostra”.

Hronologija diplomatske bitke u Parizu

Darko Pejović

11. septembar 2015 – Albanija je zvanično podnela zahtev Izvršnom savetu Uneska da na zasedanju Generalne konferencije u Parizu (3–18. novembar) tzv. država Kosovo bude primljena u punopravno članstvo Organizacije Ujedinjenih nacija za obrazovanje, nauku i kulturu. Zahtev su podržale 44 zemlje članice od ukupno 195.

15. septembar 2015 – Sveti sinod Srpske pravoslavne crkve uputio je otvoreno pismo Irini Bokovoj, generalnom direktoru Uneska: „Situacija u kulturnom životu Kosova ne pokazuje ni zrelost, ni odgovornost za zaštitu koju bi kosovska vlada morala nominalno da garantuje prilikom prijema u Unesko. […] Svaka pomisao da se briga o našim najznačajnijim verskim spomenicima prepusti brizi kosovskih institucija bila bi izuzetno opasan element nestabilnosti koji bi ozbiljno ugrozio budućnost Kosova i Metohije, njegovo sveukupno hrišćansko nasleđe, kao i elementarna verska i ljudska prava”, navedeno je u zaključku.

11. oktobar 2015 – Premijer Aleksandar Vučić uputio je pismo svim članicama Uneska, u kojem je izrazio zabrinutost zbog zahteva za prijem Kosova u članstvo Uneska. „Budući da se Kosovo ne može smatrati državom kao subjektom međunarodnog prava, evidentno je da nisu ispunjeni elementarni uslovi za razmatranje bilo kog pitanja u vezi sa prijemom Kosova u punopravno članstvo Uneska. Priština nema ni moralno pravo da traži članstvo u Unesko, jer je svojim činjenjem u prethodnom periodu nedvosmisleno demonstrirala da nema ni sposobnost, ni volju da ispuni obaveze koje proizilaze iz članstva u ovoj organizaciji. Sa ciljevima Uneska nesumnjivo je nespojivo namerno, sistematsko, vandalsko uništavanje kulturnih i istorijskih spomenika svojih sugrađana, koji datiraju još iz 11. veka”, navedeno je, između ostalog, u Vučićevom pismu.

21. oktobar 2015 – Izvršni savet Uneska podržao je zahtev Albanije (27 glasova za, 14 protiv i isto toliko uzdržanih). Predstavnici Rusije i Kube, uz podršku Indonezije, pokušali su da odlože izjašnjavanje, ali je predsednik Izvršnog saveta taj zahtev odbio, navodeći da je inicijativa zakasnela. Obrazlažući odluku da preporuči Generalnoj konferenciji da primi tzv. Kosovo u članstvo Uneska, Izvršni savet je kao argument naveo da „Kosovo prihvata ustav te organizacije i da je spremno da ispunjava obaveze koje proističu iz članstva i učestvuje u troškovima”.

Usledile su nedelje intenzivnih diplomatskih aktivnosti Beograda, kako bi se članice Uneska upoznale sa činjenicom da su se verski objekti i pravoslavna materijalna kultura na KiM našli na udaru Albanaca odmah posle raspoređivanja međunarodnih snaga u junu 1999, a da su bili meta razaranja i tokom pogroma u martu 2004. Uz to, vlasti u Prištini kontinuirano su širile propagandni narativ da su srednjovekovni srpski pravoslavni manastiri zapravo albanski (ili čak ilirski) i da su ih Srbi nasilno zauzeli.

9. novembar 2015 – Na plenarnoj sednici Generalne konferencije Uneska u Parizu, o prijemu tzv. Kosova glasalo se nakon što je prethodno odbijen predlog Srbije da se ova tačka skine sa dnevnog reda. Prebrojavanje je pokazalo da predlog Albanije nema potrebnu dvotrećinsku podršku ukupnog broja članica: za prijem su bile 92 države, 50 protiv, 29 je bilo uzdržano, dok njih 15 nije pristupilo glasanju. „Ovo je pravedna i moralna pobeda u skoro nemogućim uslovima, kada često ono što je ispravno ne može da računa na podršku većine”, izjavio je posle glasanja u Parizu predsednik Tomislav Nikolić. Druga strana nije krila razočarenje – Isa Mustafa, tadašnji tzv. premijer Kosova, izrazio je „duboko žaljenje zbog nedostatka međunarodnog konsenzusa”, optuživši Srbiju da je „vodila rasističku kampanju protiv Kosova”.

Privremene institucije u Prištini tada su najavile da od prijema u Unesko neće odustati, međutim, kandidaturu koju su spremale da ponovo istaknu 2017. godine povukle su u poslednjem trenutku.

Baština čovečanstva u opasnosti

Manastiri Visoki Dečani, Gračanica, Pećka patrijaršija i Crkva Bogorodice Ljeviške kulturna su dobra na teritoriji KiM upisana na Uneskovu listu svetske kulturne i prirodne baštine, pod objedinjenim nazivom „Srednjovekovni spomenici na Kosovu i Metohiji”. Kako je obrazloženo, ovi objekti predstavljaju vrhunac vizantijsko-romaničke kulture, sa jedinstvenim stilom fresko-slikarstva, koji se razvio na prostoru Balkana između 13. i 17. veka.

Manastir Visoki Dečani je prvi upisan na listu 2004, a dve godine kasnije upisana su i preostala tri zdanja. Ujedno, sve četiri građevine stavljene su na popis svetske baštine u opasnosti, kao jedine ugrožene na tlu čitave Evrope. Taj status im je Komitet Uneska produžio krajem jula prošle godine, a kao razlog navedena je „politička nestabilnost na KiM”.