Novi tip teorije književnosti

U knjižarskim izlozima pojavila se „Teorija književnosti” profesora emeritusa Univerziteta u Novom Sadu i plodnog istraživača naučno-književnih fenomena. Reč je o izdanku škole koja je našu misao o složenosti i koherentnosti raznorodne književne produkcije obogatila nizom dela autora od Dragiše Živkovića, preko Petra Milosavljevića do današnjih naučnika mlađe i srednje generacije. Dovoljno je podsetiti da se udžbenik teorije književnosti Dragiše Živkovića koristi od 1955. do naših dana; ovaj profesor Filozofskog fakulteta u Novom Sadu bio je i glavni urednik obimnog „Rečnika književnih termina”, objavljenog u dva maha (1985. i 1993). Od poslednjeg izdanja te knjige nastale su nove poddiscipline u izučavanju književnosti i uveden u upotrebu skup sasvim novih pojmova koji obavezuju na nešto izmenjeno prezentovanje teorijske misli o beletristici. Pojavila se čak i oblast „književna teorija” koja, za razliku od teorije književnosti – ne zamenjujući je – nudi još dublje izučavanje književnosti kao umetnosti i traga za dubljim dimenzijama jezika, svesti, istorije i kulture. Na suptilne razlike između „teorije književnosti” i „književne teorije” kod nas je ukazivao sarajevski teoretičar Zdenko Lešić u svojoj „Teoriji književnosti”, koja je 2008. objavljena u Beogradu.

Tihomir Petrović u svojoj knjizi (izdavač je Centar za stručno usavršavanje zaposlenih u obrazovanju, Sombor, 2025) polazi od uverenja da je teorija književnosti oblast koja se neprestano ponovo ispisuje. On je blizak stanovištu američkog kritičara Klinta Bruksa, koji je svojevremeno napisao da se sa svakom novom pročitanom pesmom menja i naša koncepcija poezije, odnosno, način čitanja i tumačenja poezije. Petrović ne odbacuje saznanja i domete ranijih teoretičara književnosti, ali očevidno nastoji da u svoja tumačenja unese saznanja, metode i alate novijih domaćih i stranih proučavalaca.

Na ove vrline knjige ukazao je i njen recenzent, ugledni teoretičar i kritičar Predrag Palavestra. On je napisao da Petrović u ovom rukopisu nastoji da književna dela ispituje ponajpre pomoću razumevanja svojstava i sredstava koja pripadaju samoj literaturi, ne odbacujući saznanja sociologije, psihologije, semiologije i drugih (ne)srodnih nauka koje problematizuju odnos dela prema istorijskom kontekstu, prema nasleđu, prema drugim istorodnim tekstovima, prema jeziku kao mediju književnosti, prema čitaocu kao njegovom krajnjem odredištu. Petrović se, dakle, opredelio za noviji tip teorije književnosti, onaj koji obraća skoro podjednaku pažnju svim aspektima književnog dela, u punoj raznovrsnosti umetničkih oblika i izražajnih postupaka.

Ova knjiga ne menja radikalno prirodu tumačenja književnosti, ali se bavi i osvetljavanjem distinktivnih oblika postojanja književnoumetničkog teksta. Na primer, u odrednici o modernoj književnosti (str. 70), Petrović sasvim legitimnim smatra i vidove signalističke vizuelne poezije (koja napušta reč i prelazi u sliku), kao i produkte tzv. objekt-poezije, koja napušta stranicu štampane knjige i zrači ispisana, odštampana ili zalepljena na površini trodimenzionalnih objekata serijske proizvodnje. Ova poezija ima i težinu kao fizičko svojstvo predmeta u gravitacionom polju, a često i plastičnu dimenziju (poput skulptorskih radova).

Kao ilustraciju nove ekspresivnosti i žanrovskih svojstava avangardnih i neoavangardnih dela, i dokaz pune slobode da se prevratničke intencije u umetnosti koriste do maksimuma, Petrović donosi vizuelnu pesmu Miroljuba Todorovića „Kamenolom”.

U odrednici o teoriji književnosti, u knjizi koja je po njoj i dobila naslov, Petrović piše da je reč o sumi znanja i oblicima koji se stalno tematizuju i problematizuju sami sebe na temelju novih uglova posmatranja estetičkih činjenica i novih metodoloških postupaka. „Svaka teorija je interpretacija”, piše na ovom mestu Petrović, i nastavlja: „Teorija književnosti, kao i sve što čovek stvara, samo je jedan vid saznanja i iskustva, tačka sagledavanja i pogodba i te kako podložna kritici. Jer tekstu se ovde prilazi autonomnim recepcijskim umećem i ukusom, zalazi se u zonu izvan unapred kodiranih horizonta. Iz takvog stanja nastala je i smela hipoteza o postojanju onoliko teorija koliko i teoretičara.”

U skladu s ovim stavom sasvim je realno očekivati da Petrovićev diskurs o svojstvima književnosti i njenom odnosu prema drugim vidovima kulture naiđe na plodno reagovanje drugih teoretičara značenja, dosega i ograničenja beletrističkog dela.