Prostor rečite demografske tišine

U organizaciji Geografskog instituta „Jovan Cvijić” SANU i Fakulteta bezbednosti BU, u Beogradu je održana naučna konferencija pod nazivom „Transformacija prostora Kopnene zone bezbednosti”. Na ovom skupu predstavljene su analize geografa, stručnjaka za bezbednost, demografa, prostornih planera, vojnih eksperata, hidrologa i kartografa, koje su i publikovane u istoimenom zborniku.

U fokusu su bile pojave i procesi na području Kopnene zone bezbednosti, koja se prostire sa obe strane 382 kilometra duge administrativne linije između AP Kosovo i Metohija i centralne Srbije, na površini od 1.471 kvadratnog kilometra.

Populacioni trendovi, kao jedan od najvažnijih segmenata ove teme, obrađeni su u radu „Demografska tišina u Kopnenoj zoni bezbednosti” autorke Vlaste Kokotović Kanazir (Geografski institut „Jovan Cvijić” SANU), iz kojeg prenosimo širi izvod.

* * *

Demografski procesi unutar KZB karakterišu se dugotrajnim i kontinuiranim trendom smanjenja broja stanovnika koji je prisutan više od šest decenija. Ovaj pad nije samo kvantitativni indikator demografskog slabljenja već ukazuje i na dublje strukturalne transformacije kao što su intenzivna depopulacija ruralnih područja, migracioni tokovi ka urbanim sredinama, kao i trajan odliv mladog i reproduktivno sposobnog stanovništva. Kopnena zona bezbednosti se u tom smislu profiliše kao prostor „demografskog mirovanja” u kojem preovlađuju razuđene i starije zajednice, dok ekonomski i bezbednosni faktori dodatno ubrzavaju proces demografskog pražnjenja.

Ipak, u pojedinim opštinama, naročito u onim etnički heterogenim, primetan je izvestan stepen demografske otpornosti. Otpor se ogleda u nešto povoljnijim komponentama kao što su više stope fertiliteta i prisustvo socijalne kohezije, koji barem delimično usporavaju negativne demografske trendove. Populaciona dinamika kretanja broja stanovnika na prostoru KZB ukazuje na uznapredovalu fazu demografskog urušavanja, što prelazi demografske okvire i utiče na domen ekonomske, prostorne i društvene održivosti ovog prostora. Komponente prirodnog priraštaja (fertilitet i mortalitet) imale su ključnu ulogu u oblikovanju demografske slike prostora KBZ. Tokom poslednje decenije uočljiv je konzistentan trend opadanja stopa rađanja, i to u gotovo svim opštinama bez obzira na dominantnu etničku strukturu stanovništva. Veće stope tradicionalno su bile povezane sa prostorima na kojima žive Albanci, Muslimani i Bošnjaci. Ipak, podaci u periodu 2011. do 2023. godine ukazuju na naglašeno snižavanje nataliteta u ovim sredinama, što upućuje na to da je proces tranzicije u fertilitetu unutar ovih populacija protekao znatno intenzivnije u odnosu na ostatak zemlje.

* * *

Prirodno kretanje stanovništva poslednjih decenija suočava se sa postepenim gašenjem vitalnih demografskih funkcija. Nekadašnja „živa periferija” visokog nataliteta postala je zona niskog fertiliteta, negativnog prirodnog priraštaja i velikih generacijskih praznina. Iako su opštine u kojima većinski žive Albanci i Bošnjaci donedavno predstavljale „demografske izuzetke”, poslednji podaci ukazuju na njihovo postepeno približavanje modelu niskog rađanja, koji je karakterističan za ostatak Srbije. Prirodni priraštaj nekada je bio oslonac populacionog rasta na ovom prostoru, a danas je jedan od najjasnijih pokazatelja demografske tišine i nestajanja stanovništva. Promene u starosnoj strukturi stanovništva na prostoru KZB tokom poslednje dve decenije nedvosmisleno ukazuju na intenzivno starenje populacije koje se ogleda u smanjenju kontigenta mladih i istovremenom povećanju udela starijih osoba. Ovaj proces predstavlja direktnu posledicu višedecenijskog opadanja stope fertiliteta, čak i u demografski mlađim opštinama kao što su Preševo, Bujanovac, Novi Pazar i Tutin. Analiza starosne strukture potvrđuje tesnu vezu između demografskih struktura i opštih trendova demografske dinamike. Produbljivanje procesa starenja u sve širi prostorni obuhvat, uz značajno smanjenje udela mladih, predstavlja tipičan ishod tranzicije u rađanju, koji je u sve većoj meri prisutan i u demografski vitalnijim opštinama.

Na početku posmatranog perioda (1961) udeo mladih (0–14 godina) iznosio je 35,7 odsto. Najviši udeo mladog kontigenta zabeležen je u Tutinu (44 procenta), Novom Pazaru (40,7 procenata) i Preševu (40 odsto), što je odražavalo demografsku vitalnost ovih opština. Nasuprot tome, najniži udeo mladih evidentiran je u opštinama Leskovac (29 odsto) i Vranje (30,7 odsto). Prema podacima popisa 2022. godine, ukupan kontigent mladih smanjen je za 16 procenata, što ukazuje na izražen demografski zaokret. Smanjenje je registrovano u svim opštinama na prostoru KZB, a posebno je izraženo u Medveđi, Preševu, Raškoj i Kuršumliji. Ove promene upućuju na strukturnu deformaciju koja prati smanjenje nataliteta, produbljivanje procesa demografskog starenja.

Demografski pritisak koji je postojao u pojedinim područjima tradicionalno visokog nataliteta tokom kasnih šezdesetih i ranih sedamdesetih godina 20. veka bio je rezultat naglog povećanja kontigenta mladog stanovništva u uslovima ograničenih ekonomskih i infrastrukturnih kapaciteta. Kako je reč o pretežno ruralnim prostorima, lokalne privredne strukture nisu bile u stanju da obezbede adekvatnu zaposlenost i životne uslove za rastuću populaciju mladih. Ovaj strukturalni disbalans uslovio je intenzivna iseljavanja ka većim urbanim centrima, što je dovelo do postepenog napuštanja ovih prostora.

Dugoročne posledice ovakvih migracionih obrazaca ogledaju se u današnjoj starosnoj strukturi većine naselja na prostoru KZB. Visoki udeli starog stanovništva predstavljaju dominantno obeležje ovog regiona. Poređenjem sa podacima iz 1961. godine, kada je udeo starijih od 65 godina iznosio 4,6 odsto, uočava se višestruko povećanje koje prema podacima poslednjeg popisa iznosi 18,6 procenata, što je i dalje manje u odnosu na republički prosek. Ovakav procenat je pre svega rezultat nižih vrednosti u opštinama u kojima žive pretežno Albanci i Bošnjaci poput Tutina, Novog Pazara, Preševa, Bujanovca, gde je proces starenja donekle usporen usled doskorašnjih visokih stopa fertiliteta.

Prema koeficijentu zavisnosti starijih još uvek je dominacija mladog stanovništva prisutna u naseljima opština Bujanovac, Novi Pazar, Preševo i Tutin. Važno je istaći da je upravo u ovim naseljima proces starenja veoma intenzivan. S obzirom na sve manji obim „mladog” kontingenta usled niskih stopa rađanja i činjenicu da je reč pretežno o ruralnim naseljima, očekivano je da će u određenom vremenskom periodu ovaj balans biti narušen u korist većeg udela starijeg stanovništva. Promene u starosnoj strukturi stanovništva na prostoru KZB svedoče o dubokoj demografskoj transformaciji i postepenom prelasku iz nekada „mladog juga” Srbije u zonu demografskog starenja. Udeo mladih opada, dok se broj i udeo starijeg stanovništva kontinuirano povećavaju, što je značajno ograničenje za demografski razvoj. Iako se ovaj prostor i dalje izdvaja sa povoljnijom starosnom strukturom, posebno u opštinama Tutin, Preševo i Novi Pazar, noviji podaci ukazuju na njihovo približavanje modelu demografskog starenja, kakav je u zemlji i regionu. Na osnovu svega navedenog može se zaključiti da je starosna struktura jedan od najpouzdanijih pokazatelja dubine i intenziteta demografskih promena.

* * *

Da li je moguće adekvatno planiranje i preduzimanje određenih mera za zadržavanje populacije na prostoru Kopnene zone bezbednosti? Aktuelni podaci ukazuju da je ovaj prostor u najvećoj meri demografski „devastiran”. Većina naselja je izrazito male populacione veličine, dominantno starijeg stanovništva bez reproduktivnog potencijala. Ovo se pre svega odnosi na opštine u kojima preovladava srpsko stanovništvo. Nepovoljni demografski trendovi izraženi su i u opštinama koje pokazuju povoljnije demografske prilike, kod njih je primećeno intenziviranje negativnih procesa (u svega nekoliko godina broj stanovnika se značajno smanjio, kao i broj živorođenih). Dakle, bez obzira na dominantnu etničku strukturu, prostor KZB odlikuju nepovoljne demografske prilike sa tendencijom produbljivanja procesa. Ne očekuje se da će se pomenuti demografski procesi zaustaviti, niti možemo sa sigurnošću znati kojim intenzitetom će se odvijati. Stoga je u narednom periodu neophodan sistemski pristup koji obuhvata demografsku, ekonomsku i bezbednosnu sferu u cilju kreiranja mera koje bi doprinele očuvanju prostora KZB, njegovih naselja i stanovništva i održivom razvoju ovog graničnog pojasa. Ovaj prostor iako demografski tih, ostaje geopolitički glasan. Upravo zato razumevanje njegove demografske realnosti predstavlja preduslov za stabilnost i dugoročnu bezbednost države.