Vojvođanske skupštine pre ujedinjenja 1918.

Novi Sad – Prvodecembarskom ujedinjenju južnoslovenskih naroda nakon Prvog svetskog rata 1918. godine, kada je u Beogradu svečano proglašena Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca, neposredno su prethodile istorijske novembarske odluke iz Novog Sada i Rume, o kojima uspomenu čuva Muzej prisajedinjenja pri Muzeju Vojvodine.

Ali prvo što će posetilac tog muzeja ugledati jeste slika velikih dimenzija, koja ide dalje u prošlost, u doba kada je u Sremskim Karlovcima održana Majska skupština (1848) i kada je u austrijskom carstvu osnovana autonomno Srpsko Vojvodstvo.

Kustos-istoričar Dimitrije Mihajlović kaže da je ta skupština bila jedan od ideoloških temelja za Novosadsku skupštinu, 25. novembra 1918. godine.

Tog novembarskog dana u Novi Sad, u svečanu salu „Grand hotela” na centralnom trgu, došli su delegati iz 211 mesta Banata, Bačke i Baranje – njih 757, najviše Srba, Bunjevaca i Slovaka, ali i drugih naroda. Odlučili su na toj Velikoj narodnoj skupštini, poznatoj i kao Novosadska, o otcepljenju od Ugarske i ujedinjenju pomenutih oblasti sa Srbijom, tadašnjom kraljevinom. Događaj je poznat kao prisajedinjenje Vojvodine, jer je dan ranije, 24. novembra, u Rumi na narodnom zboru oko 700 ljudi odlučeno da se Srem priključi Srbiji.

Na taj način, samo nekoliko dana kasnije – 1. decembra 1918, današnje vojvođanske oblasti su zajedno sa Srbijom ušle u novu zajedničku državu proglašenu posle Velikog rata – Kraljevinu SHS.

Interesantno je da na teritoriji današnje Vojvodine, prema rečima Mihajlovića, nije bilo ratnih dejstava u Velikom ratu, čak ni pri ulasku srpske vojske u gradove, ali se rat osetio jer je bilo manjka hrane, ogreva, goriva, a sa fronta se vraćala nemačka i austrougarska vojska koja se raspadala. Bilo je haotično, pa je komanda savezničke vojske, objašnjava ovaj istoričar, tražila od srpske vojske da tokom novembra pređe Savu i Dunav i da krene teritorijalno da zauzima prostor koji će se kasnije Versajskim mirom formirati u Kraljevstvo Srba, Hrvata i Slovenaca.

O tome kako je izgledao doček srpske vojske u gradovima prikazano je na muzejskoj postavci kroz kolaž starih, originalnih fotografija.

Čak i pre ulaska srpske vojske u gradove u Vojvodini formirali su se narodni odbori, u najvećem broju srpski, a i drugih Slovena. Imali su ideju da se politički legitimno, demokratski, otcepe od Ugarske i pripoje Kraljevini Srbiji. Jedni su smatrali da treba to učiniti direktno, a drugi – preko Zagreba, Vijeća Slovenaca, Hrvata i Srba.

„Međutim, postojala je struja oličena u Jaši Tomiću i srpskim radikalima, koja je verovala da se prisajedinjenje pre može obaviti preko Beograda, nego preko Zagreba. Na kraju je odlučeno da se narodni odbori organizuju tako da izaberu svoje predstavnike i da oni legitimno predstavljaju slovenske narode na Velikoj narodnoj skupštini u Novom Sadu”, podseća Mihajlović.

Izložba prikazuje i originalnu dokumentaciju o tom, prema rečima kustosa, veoma turbulentnom vremenu, novembra 1918, gde se organizuju i politički deluju narodni odbori, na čelu sa odborom u Novom Sadu. Jedan od prvih takvih odbora osnovan je u Zrenjaninu, a među većima su bili i u Subotici, Somboru i drugde u gradovima širom današnje Vojvodine, pa i dalje, u Temišvaru.

„Građansko društvo s kraja 19. i početka 20. veka je ono što je iznelo nacionalnu ideju koja se ranije pojavila na Majskoj skupštini”, napominje Mihajlović.

Kulminaciju te ideje, prema njegovim rečima, predstavljala je Velika narodna skupština u Novom Sadu 25. novembra 1918. Par godina kasnije, delegate te skupštine iz svečane sale naslikao je slikar Anastas Bocarić. Njegovo umetničko delo velikih dimenzija zauzima centralno mesto muzejske izložbe.

Slika prikazuje neke od najznačajnijih ličnosti tog vremena, poput Jaše Tomića koji stoji na bini, župnika Blaška Rajića iz bunjevačko-srpskog odbora Subotice, nekoliko ženskih likova... A bilo je, inače, sedam učesnica skupštine, i sve te poslanice su u to doba s početka 20. veka imale pravo glasa.

Zanimljivo je i da se na Bocarićevoj slici vijori zastava Kraljevine SHS, države koja, pak, u vreme oslikane Novosadske skupštine još nije postojala. Taj detalj, istorijski anahronizam, kustos tumači kao romantizovanu verziju ujedinjenja, nešto što je trebalo da inspiriše južnoslovenske narode da nastave ujedinjavanje.

Među izloženim predmetima je originalno zvono sa Velike narodne skupštine, propusnice, portret Jaše Tomića, kopije razne originalne dokumentacije, zapisnika sa sednica narodnih odbora... Nad izložbenim prostorom okačen je natpis, citat iz govora Jaše Tomića, po originalnom zapisniku sa ove skupštine: „Sve što nam ne kopa oči daćemo od srca narodima koji sa nama žive, a nisu Srbi.”

Kustos napominje da ove reči treba da razumemo u kontekstu vremena u kojem su izrečene, jer je prethodna vlast, posebno austrougarska stvarala pritisak na nemađarske narode i pokušavala da ih mađarizuje, institucionalno kroz školski i socijalni sistem, upisivanje u knjige rođenih i umrlih, gde su se hungarizovala imena.

„Jaša Tomić pokušava ovom rečenicom da predstavi da se u državi koja je u nastajanju, manjine neće tretirati na način na koji su se tretirale u Austrougarskoj”, kaže kustos Muzeja prisajedinjenja.